Wiele s\u0142yszy si\u0119 o prze\u015bladowaniach Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w czasach rz\u0105d\u00f3w nazist\u00f3w oraz wojny, kt\u00f3r\u0105 wywo\u0142ali. Powsta\u0142a na ten temat masa prac, a nazwiska takich teolog\u00f3w jak Bonheffer na stale wpisa\u0142y si\u0119 w histori\u0119 ewangelickiej martyrologii. Rzadziej poruszanym tematem jest ten, dotycz\u0105cy prze\u015bladowa\u0144 ewangelik\u00f3w w obr\u0119bie pa\u0144stwo komunistycznych. Prze\u015bladowania te, w niekt\u00f3rych krajach Europy, wywo\u0142a\u0142y znacz\u0105cy spadek wiernych, lub ca\u0142kowity zanik pewnych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich, a w szczeg\u00f3lno\u015bci wp\u0142yn\u0119\u0142y na obecn\u0105 sytuacj\u0119 Ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci kontynentu. W swoim artykule skupiam si\u0119\u00a0\u00a0 na sytuacji ewangelik\u00f3w w Niemieckiej Republice Demokratycznej w latach jej istnienia.<\/p>\n
Niemiecka Republika Demokratyczna od samego pocz\u0105tku mia\u0142a by\u0107 wzorowym pa\u0144stwem socjalistycznym (w wydaniu sowieckim). W pa\u0144stwie takim, rzecz jasna, nie ma miejsca na Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry z zasady jest jego wrogiem. W swoich za\u0142o\u017ceniach NRD by\u0142o kalk\u0105 systemu sowieckiego, i w gruncie rzeczy we wszystkich dziesi\u0119cioleciach jej istnienia przyw\u00f3dcom kraju uda\u0142o si\u0119 utrzyma\u0107 konsekwentne kopiowanie rozwi\u0105za\u0144 p\u0142yn\u0105cych z Moskwy.<\/p>\n
Za dat\u0119 formalnego powstania NRD uznaje si\u0119 7 pa\u017adziernika 1949. W tym dniu przedstawiciele Socjalistycznej Partii Jedno\u015bci Niemiec (SED), komunistycznej partii powsta\u0142ej z po\u0142\u0105czenia istniej\u0105cych wcze\u015bniej wschodnioniemieckich frakcji Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD) i Komunistycznej Partii Niemiec (KPD), kt\u00f3rzy w\u00f3wczas stanowili ju\u017c g\u0142\u00f3wn\u0105 si\u0142\u0119 polityczn\u0105 na terenie radzieckiej strefy okupacyjnej, powo\u0142ali Izb\u0119 Ludow\u0105 (Volkskammer), og\u0142osili now\u0105 konstytucj\u0119 i proklamowali \u201eniepodleg\u0142e\u201d pa\u0144stwo. 7 pa\u017adziernika w p\u00f3\u017aniejszych latach obchodzony by\u0142 jako \u015bwi\u0119to narodowe.<\/p>\n
SED w do\u015b\u0107 szybko przyst\u0105pi\u0142a do dzia\u0142ania. Po zepchni\u0119ciu na polityczny margines Liberalno-Demokratycznej Partii Niemiec (LDPD) i wschodnioniemieckiej Unii Chrze\u015bcija\u0144sko-Demokratycznej (CDU), partia zarz\u0105dzi\u0142a zaostrzon\u0105 nacjonalizacj\u0119, kolektywizacj\u0119, denazyfikacj\u0119 i remilitaryzacj\u0119. Przemys\u0142 i handel przesz\u0142y niemal\u017ce w ca\u0142o\u015bci w posiadanie pa\u0144stwa, powo\u0142ano Narodow\u0105 Armi\u0119 Ludow\u0105 (NVA), a tak\u017ce aparat bezpiecze\u0144stwa (Stasi).<\/p>\n
Ko\u015bci\u00f3\u0142, zgodnie z doktryn\u0105 marksizmu-leninizmu mia\u0142 zosta\u0107 zepchni\u0119ty z przestrzeni publicznej. Dodatkowym impulsem dla niszczenia Ko\u015bcio\u0142a, by\u0142a ch\u0119\u0107 stworzenia \u201enowego Niemca\u201d. W NRD dominowa\u0142 mit \u201edobrego Niemca-antyfaszysty\u201d. W szczeg\u00f3lno\u015bci w pierwszych latach istnienia pa\u0144stwa pr\u00f3bowano w spos\u00f3b totalny zatuszowa\u0107 jakiekolwiek powi\u0105zania historyczne z Prusami, czy Trzeci\u0105 Rzesz\u0105 (o dziwo nie dotyczy\u0142o to wojska, kt\u00f3re powo\u0142ywa\u0142o si\u0119 na pruskie tradycje, chocia\u017cby Wielki Capstrzyk w Berlinie, a kr\u00f3j mundur\u00f3w by\u0142 niemal\u017ce identyczny, jak te u\u017cywane przez Wehrmacht). Wizerunek \u201edobrego Niemca-antyfaszysty\u201d nie bazowa\u0142 jednak na og\u00f3lnym sprzeciwie wobec Hitlera i jego epoki. Ten \u201etyp\u201d cz\u0142owieka musia\u0142 obowi\u0105zkowo by\u0107 socjalist\u0105, albo komunist\u0105. Inny antyfaszyzm nie wchodzi\u0142 w gr\u0119, niezale\u017cnie czy by\u0142 on budowany na gruncie arystokratycznym, ko\u015bcielnym, czy demokratycznym. Samo u\u017cywanie przez polityk\u00f3w wschodnioniemieckich sformu\u0142owania \u201efaszyzm\u201d by\u0142o ju\u017c sporym nadu\u017cyciem. \u201eFaszyst\u0105\u201d by\u0142 ka\u017cdy, kto nie zgadza\u0142 si\u0119 z lansowanym modelem socjalizmu. Retoryka w NRD dystansowa\u0142a si\u0119 jednak od sformu\u0142owania \u201enarodowy socjalizm\u201d, ze wzgl\u0119du na obecno\u015b\u0107 s\u0142owa \u201esocjalizm\u201d w tym sformu\u0142owaniu. Najlepszym przyk\u0142adem zastosowania przymiotnika \u201eantyfaszystowski\u201d w propagandzie NRD jest oficjalna nazwa Muru Berli\u0144skiego \u2013 Antyfaszystowski Wa\u0142 Ochronny. Czczono r\u00f3wnie\u017c nowych \u201ebohater\u00f3w\u201d. Opr\u00f3cz przodownik\u00f3w pracy i przyw\u00f3dc\u00f3w partyjnych w\u015br\u00f3d enerdowskiego panteonu znale\u017ali si\u0119, przede wszystkim, Karol Marks, Fryderyk Engels, Ernst Th\u00e4lmann, R\u00f3\u017ca Luksemburg, Karl Liebknecht i… Tomasz M\u00fcntzer.<\/p>\n
Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, kt\u00f3rego wierni stanowili zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 chrze\u015bcijan we wschodnich obszarach Niemiec o ile nie zosta\u0142 okre\u015blony \u201efaszystowskim\u201d, o tyle, zgodnie z wyk\u0142adni\u0105 Lenina, okre\u015blano go jako \u201ebur\u017cuazyjny\u201d. Walka z ewangelicyzmem mia\u0142a charakter zar\u00f3wno ideologiczny, jak taktyczny. Istnienie niezale\u017cnego od pa\u0144stwa Ko\u015bcio\u0142a tworzy\u0142oby dla spo\u0142ecze\u0144stwa pewn\u0105 alternatyw\u0119 wobec oficjalnie lansowanej propagandy. W istocie tak by\u0142o. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przez cztery dekady istnienia NRD stanowi\u0142 miejsce, w kt\u00f3rym swobodnie mo\u017cna by\u0142o rozwa\u017ca\u0107 sytuacj\u0119 polityczn\u0105. Rzecz jasna po uprzednim upewnieniu si\u0119, \u017ce \u017caden ze zgromadzonych, w\u0142\u0105cznie z pastorem, nie s\u0105 informatorami Stasi. Pod tym wzgl\u0119dem wolno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 gwarantowa\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142, by\u0142a bardzo ryzykowna. Wielu duchownych i dzia\u0142aczy ko\u015bcielnych pod przymusem, lub dobrowolnie wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142o z aparatem bezpieki.<\/p>\n
Ko\u015bcio\u0142y krajowe w NRD w latach powojennych podporz\u0105dkowane by\u0142y og\u00f3lnoniemieckiemu EKD.\u00a0 Pomimo wzgl\u0119dnej niezale\u017cno\u015bci, przedstawiciele Ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w NRD zostali niejako zmuszeni do przynale\u017cno\u015bci do tzw. Chrze\u015bcija\u0144skiej Konferencji Pokojowej<\/em>, kt\u00f3rej pierwsze posiedzenie mia\u0142o miejsce w Pradze w 1958 roku. Podczas spotkania przedstawiciele Ko\u015bcio\u0142\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie protestanckich, z kraj\u00f3w wschodniej Europy w pewien spos\u00f3b wyrazili, dobrowolnie, lub nie, swoje poparcie dla polityki bloku wschodniego.<\/p>\n Ko\u015bcio\u0142y krajowe we wschodnich Niemczech mia\u0142y tak\u017ce ograniczon\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 decydowania o uczestnictwie w konkretnych projektach EKD. W szczeg\u00f3lno\u015bci by\u0142o to widoczne przy tzw. Memorandum wschodnim<\/em>, dokumencie wystosowanym przez w\u0142adze EKD w 1965, w kt\u00f3rym uznawa\u0142y one now\u0105 sytuacj\u0119 polityczn\u0105 Polski, oraz prosi\u0142y o przebaczenie zbrodni wojennych i pojednanie pomi\u0119dzy oboma narodami. W\u0142adze NRD wymusi\u0142y na Ko\u015bcio\u0142ach sprzeciw wobec dokumentu i w ostateczno\u015bci Ko\u015bcio\u0142y znajduj\u0105ce si\u0119 w republice nie podpisa\u0142y dokumentu. Podobnie by\u0142o zreszt\u0105 i w Polsce, gdzie w\u0142adze PRL wymusi\u0142y na Polskiej Radzie Ekumeniczniej nie tylko odrzucenie tego\u017c dokumentu, ale tak\u017ce sprzeciw wobec Listu biskup\u00f3w polskich do biskup\u00f3w niemieckich.<\/em><\/p>\n W\u0142adze NRD jawnie sabotowa\u0142y dzia\u0142alno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142\u00f3w wschodnioniemieckich w obr\u0119bie\u00a0 EKD. Jednym z objaw\u00f3w takiego sabota\u017cu by\u0142 spos\u00f3b transferu pieni\u0119dzy z centrali EKD w RFN do Ko\u015bcio\u0142\u00f3w znajduj\u0105cych si\u0119 na terytorium NRD. Pieni\u0105dze, kt\u00f3re by\u0142y przekazywane z zachodu na wsch\u00f3d musia\u0142y przej\u015b\u0107 drog\u0105 oficjaln\u0105, co oznacza\u0142o wymian\u0119 zachodnich marek na wschodnie. Problem polega\u0142 na tym, \u017ce wymieniano pieni\u0105dze na podstawie kursu 1:1, kt\u00f3ry znacz\u0105co obni\u017ca\u0142 warto\u015b\u0107 przekazywanych do NRD funduszy. Warto\u015b\u0107 wschodnioniemieckiej marki by\u0142a bowiem znikoma. W ten spos\u00f3b w\u0142adze NRD pozyskiwa\u0142y potrzebn\u0105 im \u201emocn\u0105\u201d walut\u0119, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by\u0142o przeznaczy\u0107 na inne, niezwi\u0105zane z Ko\u015bcio\u0142em cele. W roku 1969 dosz\u0142o do formalnego rozdzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w NRD od EKD. Powo\u0142ano now\u0105 organizacj\u0119 \u2013 Zwi\u0105zek Ko\u015bcio\u0142\u00f3w Ewangelickich w NRD (BEK), co w jeszcze wi\u0119kszym stopniu ograniczy\u0142o wolno\u015b\u0107 ewangelik\u00f3w.<\/p>\n W\u0142adze NRD stara\u0142y si\u0119 tak\u017ce w spos\u00f3b absolutny wyeliminowa\u0107 we wschodnioniemieckim spo\u0142ecze\u0144stwie jak\u0105kolwiek religijno\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. Najbardziej uderzano w m\u0142odzie\u017c. Obowi\u0105zkowa przynale\u017cno\u015b\u0107 do Organizacji M\u0142odych Pionier\u00f3w (JP), czy Wolnej Niemieckiej M\u0142odzie\u017cy (FDJ), w kt\u00f3rej dochodzi\u0142o do radykalnej indoktrynacji, lub wprowadzenie rytua\u0142u politycznego zwanego Jugendweihe, kt\u00f3ry mia\u0142 zast\u0105pi\u0107 praktykowan\u0105 w Ko\u015bciele konfirmacj\u0119 to tylko jedne z form dzia\u0142ania w\u0142adz. Uczestnictwo w Jugendweihe by\u0142o tylko w teorii dobrowolne. Uczniowie, kt\u00f3rzy ze wzgl\u0119du na przekonania odmawiali brania w nich udzia\u0142u, mieli trudno\u015bci w p\u00f3\u017aniejszym zdaniu matury, w dostaniu si\u0119 na studia, czy w znalezieniu godziwego zawodu. Ewangeliccy uczniowie najcz\u0119\u015bciej decydowali si\u0119 na udzia\u0142 zar\u00f3wno w Jugendweihe, jak i na przyst\u0105pienie do konfirmacji, przy czym o tej drugiej lepiej by\u0142o nie m\u00f3wi\u0107 publicznie. Efekt dzia\u0142ania pa\u0144stwa powa\u017cnie os\u0142abi\u0142 szeregi wiernych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w, kt\u00f3rzy w obawie przed utrat\u0105 pracy, pogorszenia statusu spo\u0142ecznego lub w wyniku przekonania si\u0119 do lansowanego modelu socjalizmu porzucali chrze\u015bcija\u0144stwo. Do dzi\u015b na obszarze dawnego NRD chrze\u015bcijanie nale\u017c\u0105 do mniejszo\u015bci. W\u0142adze NRD w pewien spos\u00f3b zabi\u0142y ewangelicyzm du\u017cej cz\u0119\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w kraju. Dla wielu Niemc\u00f3w ze wschodu Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest rzeczywisto\u015bci\u0105 abstrakcyjn\u0105, chocia\u017c postrzegan\u0105 pozytywnie. Wiernych ci\u0105gle ubywa, np. w Wittenberdze, historycznym dla ewangelik\u00f3w mie\u015bcie, jedynie niewielk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w stanowi\u0105 ewangelicy.<\/p>\n We wschodnich Niemczech dochodzi\u0142o tak\u017ce do bezpo\u015brednich atak\u00f3w na Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce naprzeciw domu pastora ustawiano megafony, z kt\u00f3rych mo\u017cna by\u0142o us\u0142ysze\u0107 zar\u00f3wno obelgi kierowane w stron\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa, jak i np. frazy, w stylu: pastor XYZ jest zdrajc\u0105 ojczyzny<\/em>. Dodatkowym utrudnieniem, kt\u00f3re powa\u017cnie wp\u0142yn\u0119\u0142o, przede wszystkim, na stan obiekt\u00f3w sakralnych, by\u0142o bardzo wybi\u00f3rcze stosowanie prawa budowlanego. Ko\u015bcio\u0142om cz\u0119sto domawiano przyznania konkretnych pozwole\u0144, przez co budynki popada\u0142y w ruin\u0119. Budowanie nowych ko\u015bcio\u0142\u00f3w by\u0142o zabronione.<\/p>\n Prze\u0142om w relacjach pomi\u0119dzy w\u0142adzami NRD a BEK nast\u0105pi\u0142 pod koniec lat siedemdziesi\u0105tych, 6 marca 1978. Wtedy to w\u0142adze NRD postanowi\u0142y zrobi\u0107 z Marcina Lutra u\u017cytek. Na polecenie 1. sekretarza KC SED Ericha Honeckera dosz\u0142o do porozumienia pomi\u0119dzy rz\u0105dem, a Ko\u015bcio\u0142em ewangelickim, reprezentowanym przez biskupa Albrechta Sch\u00f6nherra. Porozumienie dotyczy\u0142o wsp\u00f3lnych obchod\u00f3w 500 urodzin Lutra w 1983 roku. W\u0142adze NRD liczy\u0142y na to, \u017ce w ten spos\u00f3b uczyni\u0105 z takich miejsc jak Wittenberga, czy zamek Wartburg atrakcje turystyczne dla mieszka\u0144c\u00f3w pa\u0144stw zachodnich, kt\u00f3rzy odwiedzaj\u0105c wa\u017cne dla reformacji miejsca, zostawi\u0105 w nich swoj\u0105 \u201emocn\u0105\u201d walut\u0119. Rozpocz\u0119to remonty najwa\u017cniejszych dla reformacji miejsc, takich jak ko\u015bci\u00f3\u0142 Marii Panny i ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy w Wittenberdze, czy zamek Wartburg. W wyniku porozumienia przyznano Ko\u015bcio\u0142owi ewangelickiemu pewne przywileje. Zezwolono na transmisj\u0119 audycji chrze\u015bcija\u0144skich w mediach, pozwolono na nabo\u017ce\u0144stwa w miejscach publicznych, dopuszczono kapelan\u00f3w do pos\u0142ugi w domach spokojnej staro\u015bci, wi\u0119zieniach i niekt\u00f3rych szpitalach. Zwolniono tak\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych skazanych ze wzgl\u0119du na zaanga\u017cowanie w sprawy Ko\u015bcio\u0142a. W czasie obchod\u00f3w w 1983 po raz pierwszy w historii NRD w berli\u0144skim Muzeum Narodowym pokazano wystaw\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 Lutrowi i Reformacji. Pono\u0107 Margot Honecker, \u017cona 1. sekretarza, bardzo ostro krytykowa\u0142a swojego m\u0119\u017ca za ten \u201eflirt z Lutrem\u201d.<\/p>\n W NRD dochodzi\u0142o r\u00f3wnie\u017c do sprzeciw\u00f3w, jednak\u017ce, ze wzgl\u0119du na wysok\u0105 efektywno\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144 Stasi, raczej decydowano si\u0119 na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z pa\u0144stwem, aby nie prowokowa\u0107 w\u0142adz do surowszych represji. Najbardziej znany jest protest pastora Oskara Br\u00fcsewitza, kt\u00f3ry wyst\u0119puj\u0105c przeciwko dyskryminacji Ko\u015bcio\u0142a w NRD dokona\u0142 aktu samopodpalenia w Halle w sierpniu 1976. Wcze\u015bniej Br\u00fcsewitz organizowa\u0142 mniejsze protesty. Uwag\u0119 bezpieki przyku\u0142 po raz pierwszy, gdy w miejscu publicznym wystawi\u0142 krzy\u017c zbudowany z lamp neonowych. W dniu swojego samob\u00f3jczego protestu rozdawa\u0142 ulotki, w kt\u00f3rych zawar\u0142 krytyk\u0119 \u00f3wczesnego systemu. Zmar\u0142 w szpitalu w wyniku poparze\u0144. Media enerdowskie jednoznacznie okrzykn\u0119\u0142y pastora Br\u00fcsewitza szale\u0144cem. W gazetach publikowano spreparowane ekspertyzy psychiatryczne, kt\u00f3re mia\u0142y zdyskredytowa\u0107 zar\u00f3wno jego samego, jak i protest, kt\u00f3rego dokona\u0142.<\/p>\n Ko\u015bci\u00f3\u0142 odzyska\u0142 sw\u00f3j g\u0142os w roku 1989, gdy w murze berli\u0144skim zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 coraz wi\u0119ksze szczeliny. W\u0142adza Honeckera s\u0142ab\u0142a. Twardog\u0142owy komunista nie przystawa\u0142 do epoki, kt\u00f3r\u0105 zacz\u0105\u0142 Gorbaczow. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki sta\u0142 si\u0119 centrum wsparcia dla protestuj\u0105cych w pa\u017adzierniku 1989. Jednym z bohater\u00f3w tego okresu jest pastor Joachim Gauck, dzisiejszy prezydent Niemiec. Po upadku muru berli\u0144skiego i zjednoczeniu Niemiec zosta\u0142 on Federalnym Komisarzem do Spraw Akt Stasi i by\u0142 jednym z architekt\u00f3w procesu lustracyjnego w by\u0142ej NRD.<\/p>\n