Na pocz\u0105tku by\u0142y tezy. Takim stwierdzeniem mo\u017cna by\u0142oby rozpocz\u0105\u0107 okoliczno\u015bciowy wyk\u0142ad lub uroczyst\u0105 homili\u0119 z okazji \u015awi\u0119ta Reformacji. Czego dotyczy\u0142y tezy og\u0142oszone 31 pa\u017adziernika 1517 roku przez Marcina Lutra i co sta\u0142o si\u0119 potem jest spraw\u0105 do\u015b\u0107 oczywist\u0105. Rozradowani atmosfer\u0105 \u015bwi\u0105tecznego dnia, na nowo sk\u0142adamy wyznanie wiary i napawamy si\u0119 dum\u0105 konfesyjnej przynale\u017cno\u015bci. Niewielu przeczyta wybrane tezy na temat odpust\u00f3w, a ju\u017c doprawdy nieliczni odwa\u017c\u0105 si\u0119 zada\u0107 pytanie: Co w\u0142a\u015bciwie by\u0142o wcze\u015bniej? Odpowied\u017a jest zaskakuj\u0105co prosta. \u201e\u015awi\u0105teczne tezy\u201d poprzedzi\u0142o 97 innych tez Marcina Lutra, kt\u00f3re dziewi\u0119tnastowieczni wydawcy opatrzyli tytu\u0142em Przeciw teologii scholastycznej.<\/p>\n
21 sierpnia 1517 roku w\u0142adze uniwersytetu w Wittenberdze zadecydowa\u0142y o dopuszczeniu do publicznej dysputy (odpowiednik dzisiejszej publicznej obrony) Franciszka G\u00fcnthera z Nordhausen, kt\u00f3ry by\u0142 franciszka\u0144skim zakonnikiem. Przewodnicz\u0105cym komisji zosta\u0142 wyznaczony dziekan Marcin Luter, kt\u00f3ry u\u0142o\u017cy\u0142, opracowa\u0142 i jeszcze przed zaplanowanym terminem obrony opublikowa\u0142 drukiem 97 twierdze\u0144 egzaminacyjnych, do kt\u00f3rych mia\u0142 si\u0119 podczas dysputy odnie\u015b\u0107 ubiegaj\u0105cy si\u0119 o stopie\u0144 baka\u0142arza biblijnego brat Franciszek. Co ciekawe pierwszymi adresatami tekstu (wydanego najprawdopodobniej w formie plakatu) byli profesorowie uniwersytetu w Erfurcie. Dobrze znaj\u0105c panuj\u0105c\u0105 tam atmosfer\u0119 intelektualnego konserwatyzmu i nieufno\u015bci wobec wszelkich nowinek Luter z rozmys\u0142em prowokowa\u0142 swoich koleg\u00f3w i z zaciekawieniem oczekiwa\u0142 ich reakcji. Nie trudno by\u0142o odgadn\u0105\u0107, \u017ce tezy Lutra zosta\u0142y zdecydowanie odrzucone przez erfurckich akademik\u00f3w. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce diametralnie odmienne stanowisko zaj\u0119li uniwersyteccy koledzy Lutra z Wittenbergi. Kadra m\u0142odego uniwersytetu potraktowa\u0142a je z zainteresowaniem odnosz\u0105c si\u0119 do nich z pe\u0142n\u0105 akceptacj\u0105. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce 4 wrze\u015bnia 1517 roku po zako\u0144czeniu publicznej dysputy na temat 97 tez \u2013 student Lutra, brat Franciszek G\u00fcnther z Nordhausen uno consensu Dominorum otrzyma\u0142 promocj\u0119 na stopie\u0144 baka\u0142arza biblijnego.<\/p>\n
Zako\u0144czenie wrze\u015bniowej dysputy nie by\u0142o ko\u0144cem akademickiej debaty. 4 wrze\u015bnia 1517 roku profesor prawa i radca miejski Norymbergi Krzysztof Scheurl poruszony twierdzeniami Lutra w pe\u0142nym entuzjazmu i proroczego uniesienia tonie napisa\u0142 do\u0144 list, w kt\u00f3rym zamiast tradycyjnej formu\u0142y pozdrowienia zamie\u015bci\u0142 zawo\u0142anie: Renovare Christi theologiam! <\/em><\/p>\n Zawarto\u015b\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a mo\u017cna podzieli\u0107 na kilka sekcji stanowi\u0105cych zbiory twierdze\u0144, kt\u00f3re odnosz\u0105 si\u0119 do r\u00f3\u017cnych zagadnie\u0144. Pierwsze z nich traktuj\u0105 o autorytecie \u015bw. Augustyna i doktor\u00f3w ko\u015bcielnych. Bardzo ciekawy jest zbi\u00f3r twierdze\u0144 antropologicznych. Ukazany przez Lutra obraz ludzkiej natury daleki by\u0142 od humanistycznego optymizmu. Podstawowym antropologicznym za\u0142o\u017ceniem sformu\u0142owanym przez doktora Marcina by\u0142o z\u0142o ludzkiej natury, a tym samym r\u00f3wnie\u017c z\u0142y charakter ludzkiej woli, kt\u00f3ra pragn\u0105c wy\u0142\u0105cznie samej siebie, naturalnie i \u0142atwo poddaje si\u0119 znieprawieniu i wynaturzeniu. Naturaln\u0105 konsekwencj\u0105 by\u0142 wi\u0119c tragizm i beznadziejno\u015b\u0107 sytuacji spotkania cz\u0142owieka z Bogiem. Okazuje si\u0119, \u017ce dla z\u0142ego cz\u0142owieka B\u00f3g jest kim\u015b tak dalece wra\u017cym, \u017ce z\u0142a ludzka wola z ca\u0142ych si\u0142 pragnie tylko jednego \u2013 Jego nieistnienia. Bogat\u0105 reprezentacj\u0119 stanowi\u0105 twierdzenia na temat \u0142aski Bo\u017cej oraz Zakonu. Luter stara\u0142 si\u0119 wykaza\u0107, \u017ce natura ludzka z ca\u0142\u0105 moc\u0105 sprzeciwia si\u0119 \u0142asce. W tym kontek\u015bcie Zakon jako \u201enauczyciel\u201d Bo\u017cego prawa odgrywa\u0142 rol\u0119 nie tylko wychowawcy ale r\u00f3wnie\u017c surowego gn\u0119biciela ludzko\u015bci. Tezy nie s\u0105 bynajmniej czyst\u0105 akademick\u0105 wprawk\u0105 do dysputy de quodlibet. W pe\u0142ni odzwierciedlaj\u0105 one charakter i zakres intelektualnych zainteresowa\u0144 Marcina Lutra, kt\u00f3ry powa\u017cy\u0142 zakwestionowa\u0107 dotychczasow\u0105 uniwersyteck\u0105 tradycj\u0119.<\/p>\n Wyb\u00f3r przez redakcj\u0119 tytu\u0142u Przeciw teologii scholastycznej nie jest zabiegiem zbyt szcz\u0119\u015bliwym. Dziewi\u0119tnastowieczni wydawcy rozmy\u015blnie podkre\u015blili wag\u0119 dzie\u0142a, kt\u00f3re, w ich mniemaniu, musia\u0142o sta\u0107 si\u0119 mitycznym momentem zerwania przez Lutra z intelektualn\u0105 tradycj\u0105 \u015bredniowiecza reprezentowan\u0105 przez scholastyk\u0119. Trzeba nade wszystko stwierdzi\u0107, \u017ce wyra\u017cane przez Lutra krytyczne opinie w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w odnosi\u0142y si\u0119 nie tyle do scholastycznej tradycji XIII wieku, ile raczej by\u0142y pr\u00f3b\u0105 rozrachunku z w\u0142asnym dziedzictwem akademickim. Doktor Marcin podda\u0142 ostrej krytyce nominalistyczny model teologii uprawianej zar\u00f3wno w Wittenberdze, jak i w innych wszechnicach europejskich. S\u0142owa sprzeciwu skierowane zosta\u0142y pod adresem takich autorytet\u00f3w jak: Wilhelm Ockham, kardyna\u0142 Piotr d\u2019Ailly czy Gabriel Biel. Gdzie\u015b na dalszych pozycjach Lutrowej krytyki uplasowali si\u0119: \u017cyj\u0105cy w staro\u017cytno\u015bci komentator Arystotelesa \u2013 Porfiriusz oraz nieokre\u015bleni \u201escholastycy\u201d, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych z imienia wymieniony zosta\u0142 tylko Duns Szkot.<\/p>\n Przedmiotem szczeg\u00f3lnie jadowitej krytyki sta\u0142a si\u0119 posta\u0107 Arystotelesa. Ciekawe, \u017ce Luter jako by\u0142y wyk\u0142adowca jego Etyki uzna\u0142 Stagiryt\u0119 za wroga numer jeden \u0142aski oraz ca\u0142ej chrze\u015bcija\u0144skiej teologii. Jednocze\u015bnie powa\u017cy\u0142 si\u0119 odrzuci\u0107 logik\u0119 oraz sylogistyczne regu\u0142y dowodzenia, kt\u00f3re uzna\u0142 za narz\u0119dzia teologicznie nieu\u017cyteczne i szkodliwe, bo podwa\u017caj\u0105ce sens biblijnego objawienia Boga jako Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej.<\/p>\n Rodzi si\u0119 zatem pytanie: co oznacza\u0142 buntowniczy charakter tez doktora z Wittenbergi i jak rozumie\u0107 entuzjazm jego uniwersyteckich koleg\u00f3w? Mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce twierdzenia nie by\u0142y wy\u0142\u0105cznie wyrazem osobistych pogl\u0105d\u00f3w Marcina Lutra. Augustianin okaza\u0142 si\u0119 rzecznikiem intelektualnego fermentu panuj\u0105cego w \u015brodowisku uniwersyteckim. Wraz z innymi cz\u0142onkami akademickiej spo\u0142eczno\u015bci odcina\u0142 si\u0119 nie tyle do \u201escholastycznej\u201d przesz\u0142o\u015bci, ile raczej kwestionowa\u0142 duszny klimat nominalizmu. Ciekawe, \u017ce na tle renesansowego entuzjazmu Europy wracaj\u0105cej do antycznych korzeni \u2013 nieprzejednana wrogo\u015b\u0107 do logiki i poga\u0144skiego Arystotelesa jawi si\u0119 jako element reakcji, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by\u0142oby uzna\u0107 za wsteczn\u0105, a nawet wybitnie antyintelektualn\u0105. Rzeczywisto\u015b\u0107 uniwersytecka pokaza\u0142a, \u017ce w programie akademickim wystarczy\u0142o miejsca i na logik\u0119 i na komentowanie Arystotelesa. Pod\u0105\u017caj\u0105c za postulatem Wilhelma Ockhama wittenberscy uczeni dokonali ostatecznego rozdzia\u0142u filozofii i teologii uznaj\u0105c je za w pe\u0142ni samodzielne dyscypliny naukowe.<\/p>\n Odpowiedzialnie realizuj\u0105c renesansowy postulat powrotu do \u017ar\u00f3de\u0142 Luter i jego uniwersyteccy koledzy wskazali na Bibli\u0119 jako pierwsze i podstawowe \u017ar\u00f3d\u0142o teologii. Atak na Arystotelesa i \u201escholastyczn\u0105\u201d tradycj\u0119 niew\u0105tpliwie by\u0142 wstrz\u0105sem dla nowo\u017cytnego \u015bwiata nauki. Powr\u00f3t do Biblii po\u0142\u0105czony z niezbyt optymistyczn\u0105 antropologi\u0105 i mocnym napi\u0119ciem mi\u0119dzy \u0142ask\u0105 i Zakonem przyczyni\u0142 si\u0119 finalnie do dekonstrukcji starego porz\u0105dku.<\/p>\n Przeciw teologii scholastycznej to zbi\u00f3r osobistych pogl\u0105d\u00f3w Lutra, ale tak\u017ce \u017cywy obraz intelektualnego klimatu panuj\u0105cego na uniwersytecie w Wittenberdze. Bunt m\u0142odych uczonych jaki si\u0119 pod\u00f3wczas rozegra\u0142 nie by\u0142 zwyczajnym sporem mi\u0119dzypokoleniowym. Zwolennicy odnowy, kwestionuj\u0105cy dotychczasowy porz\u0105dek, kt\u00f3rego symbolem sta\u0142 si\u0119 Arystoteles, walczyli o przywr\u00f3cenie nale\u017cnej rangi S\u0142owu, kt\u00f3re jest Prawd\u0105. Nie by\u0142 to wi\u0119c b\u0142ahy i zwyczajny sp\u00f3r o tradycj\u0119 czy metod\u0119 naukow\u0105. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 akademicka walka o \u201ewyrzucenie Arystotelesa\u201d i przywr\u00f3cenie teologii samego Chrystusowi \u2013 walka, kt\u00f3rej celem by\u0142a reforma teologiczna, a w konsekwencji r\u00f3wnie\u017c odnowa ko\u015bcielna.<\/p>\n