Czwartego wrze\u015bnia odszed\u0142 z tego \u015bwiata wielki niemiecki teolog Wolfhart Pannenberg. Jego oryginalne pogl\u0105dy, b\u0119d\u0105ce pewnym radykalnym zwrotem w teologii ewangelickiej, owocowa\u0142y z jednej strony do\u015b\u0107 konserwatywn\u0105, lecz \u015bwie\u017c\u0105 my\u015bl\u0105 teologiczn\u0105, a z drugiej faktem, i\u017c Pannenberg pozostawa\u0142 po stronie ewan\u00adgelickiej nieco osamotniony i cz\u0119sto niez\u00adrozumiany. Chcia\u0142bym, aby artyku\u0142 ten, w kt\u00f3rym postaram si\u0119 pokr\u00f3tce przybli\u017cy\u0107 \u017cyciorys i pogl\u0105dy teologa, filozofa religii i zagorza\u0142ego ekumenisty, by\u0142 swoistym pok\u0142onem przed prac\u0105, jak\u0105 dokona\u0142 w swoim \u017cyciu.<\/p>\n
\u017byciorys<\/strong><\/p>\n Wolfhart Pannenberg przyszed\u0142 na \u015bwiat 2 pa\u017adziernika 1928 roku w Szczecinie. Jego rodzice pracowali jako urz\u0119dnicy i cho\u0107 byli do\u015b\u0107 oboj\u0119tni religijnie, to przysz\u0142y teolog zosta\u0142 ochrzczony w Ko\u015bciele lutera\u0144skim. W 1942 roku, w zwi\u0105zku z obowi\u0105zkami w pracy ojca, Pannenbergowie przenie\u015bli si\u0119 do Berlina. Ojciec pragn\u0105\u0142, aby jego syn zdoby\u0142 wykszta\u0142cenie muzyczne. W 1944 roku, jako szesnastolatek, Pannenberg zosta\u0142 powo\u0142any do Wehrmachtu. W odr\u00f3\u017cnieniu od wielu swoich przyjaci\u00f3\u0142 ze szkolnej \u0142awy, unikn\u0105\u0142 \u015bmierci na froncie wschodnim. Zosta\u0142 skierowany do walk na zachodzie i po szybkiej kapitulacji szybko podda\u0142 si\u0119 brytyjczykom. W obawie przed nowymi porz\u0105dkami, wprowadzanymi we wschodnich Niemczech przez komunist\u00f3w, rok p\u00f3\u017aniej przenosi si\u0119 do Getyngi, gdzie jego profesorem by\u0142 filozof Nicolai Hartmann. W 1949 wyje\u017cd\u017ca do Bazylei i tam studiuje u filozofa Karla Jaspersa, a tak\u017ce u teologa Karla Bartha. Ostatecznie w 1951 r. przenosi si\u0119 do Heidelbergu i kontynuuje studia filozoficzne, ucz\u0119szczaj\u0105c, mi\u0119dzy innymi, na wyk\u0142ady Karla L\u00f6witha, a tak\u017ce studia teologiczne pod kierunkiem Gerharda von Rada, G\u00fcnthera Bornkamma i Petera Brunnera. Krytyka poj\u0119cia analogii w poznaniu Boga. Praca ta stanowi\u0142a zaczyn nowej szko\u0142y teologicznej w powojennych Niemczech, tzw. kr\u0119gu heidelberskiego. Szko\u0142a ta zerwa\u0142a z teologi\u0105 dialektyczn\u0105 i sta\u0142a si\u0119 alternatyw\u0105 dla popularnych w\u00f3wczas pogl\u0105d\u00f3w Karla Bartha i Rudolfa Bultmanna. W 1958 roku Pannenberg przenosi si\u0119 do Wuppertalu i zostaje wyk\u0142adowc\u0105 w Kirchliche Hohschule. Zaczyna si\u0119 wtedy szczeg\u00f3lne interesowa\u0107 antropologi\u0105. W tym samym czasie sw\u0105 teologiczn\u0105 karier\u0119 w Wuppertalu rozczyn r\u00f3wnie\u017c J\u00fcrgen Moltmann.<\/p>\n Po trzech latach Pannenberg przenosi si\u0119 do Moguncji, gdzie zostaje wyk\u0142adowc\u0105 teologii systematycznej. Tam publikuje prac\u0119 Grundzuge der Christologie (Zarys chrystologii). Dzie\u0142o to wywo\u0142uje krytyk\u0119 Karla Bartha, kt\u00f3ry w li\u015bcie pisze autorowi, aby w ci\u0105gu najbli\u017cszych dziesi\u0119ciu lat nic nie publikowa\u0142, a\u017c do momentu, kiedy b\u0119dzie mia\u0142 ostateczny pogl\u0105d na to, co konkretnie chce przekaza\u0107. Na nic si\u0119 zda\u0142y rady mistrza. W ci\u0105gu kolejnych dziesi\u0119cioleci ukazuje si\u0119 ca\u0142y szereg dzie\u0142 Pannenberga dotycz\u0105cych zar\u00f3wno teologii, jak i filozofii. Jeszcze tego samego roku w grudniu 1964 r. Barth przyznaje, \u017ce jednak myli\u0142 si\u0119 w swojej krytyczej ocenie tez Pannenberga.<\/p>\n Po latach tu\u0142aczki po r\u00f3\u017cnych o\u015brodkach uniwersyteckich, ostatecznie, w 1968 r. Wolfhart Pannenberg zostaje profesorem i jednym z tw\u00f3rc\u00f3w Wydzia\u0142u Teologii Ewangelickiej na Uniwersytecie Monachijskim. Tam intensyfikuje swoj\u0105 prac\u0119 na rzecz dialogu ekumenicznego, przede wszystkim z Ko\u015bcio\u0142em rzymsko-katolickim. Zostaje dyrektorem Instytutu Teologii Ekumenicznej i Fundamentalnej. W ramach Instytutu przejawia szczeg\u00f3lne zainteresowanie pracami Teilharda de Chardin i filozofi\u0105 procesu. Profesorem w Monachium pozostaje do 1994. Wtedy przechodzi na emerytur\u0119. Na jego koncie znajduje si\u0119 645 publikacji akademickich, z kt\u00f3rych najwa\u017cniejsze to zbiorowa praca Offenbarung als Geschichte<\/em> (Objawienie jako historia<\/em>), prace dotycz\u0105ce chrze\u015bcija\u0144skiej antropologii, takie jak Was ist der Mensch?<\/em> (Kim jest cz\u0142owiek?<\/em>),\u00a0a tak\u017ce trzytomowe dzie\u0142o. Systematische Theologie<\/em> (Teologia systematyczna<\/em>).<\/p>\n Wolfhart Pannenberg by\u0142 tak\u017ce wizytuj\u0105cym profesorem na kilku uniwersytetach zagranicznych. Wyk\u0142ada\u0142 w Chicago, na Harvardzie i na Claremont School of Theology w Stanach Zjednoczonych. Zaanga\u017cowanie spo\u0142eczne i ekumeniczne teologa sprawi\u0142o, \u017ce w latach 1975-1990 by\u0142 cz\u0142onkiem komisji Wiara i ustr\u00f3j powo\u0142anej przez \u015awiatow\u0105 Rad\u0119 Ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Przez wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia Pannenberg pozostawa\u0142 aktywny r\u00f3wnie\u017c na polu niemieckiej polityki. Jeszcze w czasie studi\u00f3w, w przeciwie\u0144stwie do wielu swoich koleg\u00f3w z uniwersytet\u00f3w, nie anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 lewicy. O ile jeszcze w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych w jego pogl\u0105dach wida\u0107 pochwa\u0142\u0119 dla sekularyzacji, kt\u00f3r\u0105 przynios\u0142a reformacja, o tyle w p\u00f3\u017aniejszych latach sta\u0142 si\u0119 jej krytykiem. Kilkukrotnie g\u0142osi\u0142 wyk\u0142ady dla przedstawicieli Unii Chrze\u015bcija\u0144sko- Demokratycznej (CDU). Zdecydowanie krytykowa\u0142 coraz wi\u0119ksz\u0105 akceptacj\u0119 homoseksualizmu w obr\u0119bie niemieckiego Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego (EKD). W 1997 zszokowa\u0142 opini\u0119 publiczn\u0105 zwracaj\u0105c sw\u00f3j Order Zas\u0142ug RFN w ramach protestu przeciwko przyznaniu odznaczenia dzia\u0142aczce lesbijskiej. W 1954 roku po\u015blubi\u0142 Hilke Sch\u00fctte. Zmar\u0142 4 wrze\u015bnia 2014 w Monachium.<\/p>\n Najwa\u017cniejsze pogl\u0105dy teologiczne. <\/strong><\/p>\n Objawienie jako historia<\/strong><\/em><\/p>\n Najbardziej charakterystycznym rysem w teologii Wolfharta Pannenberga jest rozumienie objawienia w Chrystusie poprzez dzieje. Pogl\u0105d ten stoi w zdecydowanej opozycji do teologii dialektycznej. Objawienie, wed\u0142ug Pannanberga, dokonywa\u0142o si\u0119 w historii dziej\u00f3w Izraela, aby sw\u00f3j punkt kulminacyjny osi\u0105gn\u0105\u0107 w rozumianym jako rzeczywisto\u015b\u0107 historyczna zmartwychwstaniu. Pogl\u0105d ten stoi w zdecydowanej sprzeczno\u015bci z teori\u0105 Rudolfa Bultmanna, m\u00f3wi\u0105c\u0105, \u017ce opisy zmartwychwstania Chrystusa w NT nale\u017c\u0105 do element\u00f3w mitologicznych. Dla Pannenberga oddzielenie historycznego Jezusa od Chrystusa wiary, jak pr\u00f3bowa\u0142 to uczyni\u0107 Bultmann, jest zdecydowanie niemo\u017cliwe. Historia \u015bwiata i historia Chrystusa s\u0105 t\u0105 sam\u0105 histori\u0105, dotycz\u0105c\u0105 ka\u017cdego cz\u0142owieka, kt\u00f3rej koniec mia\u0142 miejsce w zmartwychwstaniu. Objawienie, kt\u00f3re w stopniu najwy\u017cszym dokona\u0142o si\u0119 w zmartwychwstaniu Chrystusa, jest jednocze\u015bnie procesem, kt\u00f3ry ci\u0105gle trwa. Nadaje to teologii Pannenberga charakter eschatoogiczny, gdy\u017c pe\u0142nia objawienia nast\u0105pi dopiero w czasie powt\u00f3rnego przyj\u015bcia Chrystusa.<\/p>\n Szczeg\u00f3lnymi terminami, kt\u00f3rymi Pannenberg si\u0119 pos\u0142uguje, s\u0105 dziejowo\u015b\u0107 (Geschichtlichkeit<\/em>) i antycypacja (Vorwegnahme<\/em>). Wida\u0107 tu szczeg\u00f3lny wp\u0142yw filozofii dziej\u00f3w Hegla. Egzystencja cz\u0142owieka, wed\u0142ug Pannenberga, polega na antycypacji pe\u0142ni \u017cycia w wieczno\u015bci, tzn. \u017cycie cz\u0142owieka, a tak\u017ce nauka rozwijaj\u0105 si\u0119 poprzez stawianie pewnych hipotez, kt\u00f3re przybli\u017caj\u0105 poznanie prawdy ostatecznej. Na antycypacji Pannenberg opiera\u0142 sw\u00f3j program odnowy metafizyki.<\/p>\n Dow\u00f3d na istnienie Boga <\/strong><\/p>\n Kolejnym charakterystycznym elementem my\u015bli teologicznej Pannenberga jest powr\u00f3t do teologii naturalnej. Pannenberg, mimo \u017ce by\u0142 uczniem Bartha, to krytykowa\u0142 go za zbyt radykalne odci\u0119cie si\u0119 od dowod\u00f3w na istnienie Boga. Zdaniem Pannenberga, istnienie Boga mo\u017cna w pewnym stopniu udowodni\u0107 poprzez dociekania ludzkiego rozumu. Poszukiwanie dowodu na istnienie Boga jest konieczne, gdy\u017c tylko w ten spos\u00f3b mo\u017cna obroni\u0107 racjonalno\u015b\u0107 wiary przed atakami ze strony wsp\u00f3\u0142czesnego ateizmu. Teologia dialektyczna, zamiast skonfrontowa\u0107 w\u0142asn\u0105 teori\u0119 religii z teoriami ateistycznymi, przej\u0119\u0142a wypracowany przez ateist\u00f3w zestaw poj\u0119\u0107 dotycz\u0105cych Boga,. Pannenberg od\u017cegnuje si\u0119 jednak np. od scholastycznych dowod\u00f3w na istnienie Boga, jakie zaproponowa\u0142 np. Anzelm z Canterbury, czy Tomasz z Akwinu. Koncentruje si\u0119 raczej na my\u015bli Hegla i jego pogl\u0105dzie, \u017ce sam fakt istnienia w cz\u0142owieku my\u015bli o Bogu jest dowodem na Jego istnienie. Krytyka teologii dialektycznej dokonana przez Pannenberga dotyczy tak\u017ce jej radykalizmu w m\u00f3wieniu o objawieniu.<\/p>\n Wskazywanie na objawienie, jako podstaw\u0119 m\u00f3wienia o Bogu, ma, wed\u0142ug teologa, sw\u00f3j pocz\u0105tek w pogl\u0105dach Schleiermachera. Pannenberg stawia znak r\u00f3wno\u015bci pomi\u0119dzy Schleiermacherem a Karlem Barthem, twierdz\u0105c, \u017ce teologia dialektyczna sta\u0142a si\u0119 kontynuacj\u0105 my\u015blenia reprezentowanego przez poprzednich naukowc\u00f3w. M\u00f3wienie o Bogu jedynie z perspektywy objawienia jest dla Pannenberga wyrazem pewnego p\u00f3j\u015bcia na \u0142atwizn\u0119. Dla teologa argumenty postulowane przez dialektyk\u00f3w s\u0105 niewystarczaj\u0105ce, aby podj\u0105\u0107 dyskusj\u0119 na temat istnienia Boga z ateizmem.<\/p>\n Sekularyzacja i ekumenizm <\/strong><\/p>\n Pogl\u0105dy Wolfharta Pannenberga na sekularyzacje ewoluowa\u0142y w toku jego pracy naukowej. Teolog doszukiwa\u0142 si\u0119 przyczyny ca\u0142ej idei swoistej sekularyzacji kulturowej w reformacji. Procesy reformacyjne, sekularyzacja d\u00f3br ko\u015bcielnych, uwolnienie chrze\u015bcija\u0144skiego ludu spod w\u0142adzy Magisterium Ko\u015bcio\u0142a i akcentowanie bezpo\u015bredniego kontaktu z Bogiem wp\u0142yn\u0119\u0142y na percepcj\u0119 cz\u0142owieka, jego postrzeganie wiary, a w konsekwencji zrozumienie w\u0142asnej wolno\u015bci. Ca\u0142y proces ocenia\u0142 pocz\u0105tkowo pozytywnie. P\u00f3\u017aniejsza refleksja na temat sekularyzacji zawiera\u0142a jednak pewn\u0105 doz\u0119 krytycyzmu wobec samego protestantyzmu. Idee przy\u015bwiecaj\u0105ce reformacji doprowadzi\u0142y bowiem do podzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a, a pogl\u0105d\u00f3w dotycz\u0105cych wolno\u015bci religijnej nie znajdowa\u0142 Pannenberg nie tylko w \u015bredniowieczu, ale te\u017c w rodz\u0105cym si\u0119 protestantyzmie czy w katolicyzmie pierwszych wiek\u00f3w po reformacji. Wolno\u015b\u0107 religijn\u0105 Pannenberg dostrzega\u0142 dopiero w teorii praw naturalnych. W\u0142a\u015bnie te idee, kt\u00f3re zaowocowa\u0142y ostatecznie o\u015bwieceniow\u0105 umow\u0105 spo\u0142eczn\u0105, doprowadzi\u0142y wed\u0142ug Pannenberga, do zgody pomi\u0119dzy wyznaniami, a jednocze\u015bnie do redukcji roli religii i jej prywatyzacji., Teolog widzia\u0142 w tym z jednej strony pewien pozytyw, z drugiej jednak dostrzeg\u0142, \u017ce procesy sekularyzacyjne wynikaj\u0105ce z teorii praw naturalnych, doprowadzi\u0142y do stopniowego zaniku zaanga\u017cowania chrze\u015bcija\u0144stwa w kszta\u0142towanie rzeczywisto\u015bci, spychaj\u0105c religi\u0119 do sfery absolutnie prywatnej. Prywatyzacja religii osi\u0105gn\u0119\u0142a sw\u00f3j punkt kulminacyjny w pietyzmie i p\u00f3\u017aniejszej teologii Schleiermachera, tworz\u0105c tym samym podwaliny dla p\u00f3\u017aniejszych koncepcji\u00a0Bartha oraz Bultmanna. To zepchni\u0119cie Boga do sfery prywatno\u015bci, doprowadzi\u0142o, zdaniem Pannenberga, do krytyki religii ze strony ateist\u00f3w, w szczeg\u00f3lno\u015bci Feuerbacha, Nietzschego, Marksa czy Sartre\u2019a, i do podzielanej przez nich tezy, jakoby cz\u0142owiek mia\u0142 sam sobie tworzy\u0107 bog\u00f3w odzwierciedlaj\u0105cych jego l\u0119ki i t\u0119sknoty.<\/p>\n Refleksja Pannenberga na temat Ko\u015bcio\u0142a doprowadzi\u0142a go ostatecznie do g\u0142\u0119bokiego przekonania o konieczno\u015bci ekumenizmu. Wsp\u00f3\u0142czesnych podzia\u0142\u00f3w dokonanych w Ko\u015bciele teolog dopatrywa\u0142 si\u0119 w podkre\u015blaniu w ka\u017cdym z wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich pogl\u0105du, jakoby w\u0142a\u015bnie to wyznanie by\u0142o jedynym spadkobierc\u0105 Ko\u015bcio\u0142a pierwszych wiek\u00f3w. Recept\u0105 na podzia\u0142y ko\u015bcielne mia\u0142o by\u0107 wzajemne uznanie historii poszczeg\u00f3lnych wyzna\u0144 za cz\u0119\u015b\u0107 ich w\u0142asnej historii. Tylko wtedy wszystkie Ko\u015bcio\u0142y chrze\u015bcija\u0144skie mog\u0142yby w uzasadniony spos\u00f3b powo\u0142ywa\u0107 si\u0119 na dziedzictwo wczesnego Ko\u015bcio\u0142a i czu\u0107 si\u0119 jego spadkobiercami.<\/p>\n Pannenberg, Wolfhart, Cz\u0142owiek, wolno\u015b\u0107<\/em>, B\u00f3g, t\u0142. G. Sowi\u0144ski, Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 1995. Czwartego wrze\u015bnia odszed\u0142 z tego \u015bwiata wielki niemiecki teolog Wolfhart Pannenberg. Jego oryginalne pogl\u0105dy, b\u0119d\u0105ce pewnym radykalnym zwrotem w teologii ewangelickiej, owocowa\u0142y z jednej strony do\u015b\u0107 konserwatywn\u0105, lecz \u015bwie\u017c\u0105 my\u015bl\u0105 teologiczn\u0105, a z drugiej faktem, i\u017c Pannenberg pozostawa\u0142 po stronie ewan\u00adgelickiej nieco osamotniony i cz\u0119sto niez\u00adrozumiany.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":52,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14],"tags":[73],"class_list":["post-29","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-2014-1","tag-wolfhart-pannenberg"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=29"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media\/52"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=29"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=29"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=29"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nNa zwrot ku religijno\u015bci w \u017cyciu Wolfharta Pannenberga mia\u0142y wp\u0142yw dwa wydarzenia: nalot bombowy z 1944 roku, z kt\u00f3rego ledwo uszed\u0142 z \u017cyciem, oraz zach\u00f3d s\u0142o\u0144ca z 6 stycznia 1945 roku, kt\u00f3ry, jak wyznawa\u0142 sam teolog, rozsadzi\u0142 jego horyzonty duchowe. To prze\u017cycie wywar\u0142o wielki wp\u0142yw na rozw\u00f3j duchowo\u015bci Pannenberga. Pocz\u0105tkowo szuka\u0142 on odpowiedzi na pytanie, jaki jest sens \u017cycia, w pismach filozoficznych. Zainteresowa\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas pogl\u0105dami Fryderyka Nietzschego. W p\u00f3\u017aniejszym czasie, pod wp\u0142ywem swojego nauczyciela ze szko\u0142y \u015bredniej, kt\u00f3ry w czasie Trzeciej Rzeszy by\u0142 cz\u0142onkiem Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego, doszed\u0142 do przekonania, \u017ce or\u0119dzie chrze\u015bcija\u0144skie musi by\u0107 prawdziwe. W 1947 roku Pannenberg rozpoczyna studia teologiczne i filozoficzne na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie.<\/p>\n
\nPo sze\u015bciu latach studi\u00f3w, w roku 1953, Pannenberg broni rozprawy doktorskiej pt. Die Pr\u00e4destinationslehre des Duns Scotus<\/em> (Nauka Dunsa Szkota o predestynacji<\/em>). Promotorem pracy by\u0142 inny wybitny teolog lutera\u0144ski, Edmund Schlink. Dwa lata po obronie doktoratu Pannenberg habilituje si\u0119 na podstawie pracy Analogie und Offenbarung. Eine kritische Untersuchung zur Geschichte des Analogiebegriffs in der Lehre von der Gotteserkenntnis<\/em> (Analogia i objawienie. Krytyka poj\u0119cia analogii w poznaniu Boga<\/em>).<\/p>\n
\nPannenberg, Wolfhart, Apostolsko\u015b\u0107 i jedno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, w: Praeceptores. Teologia i teologowie j\u0119zyka niemieckiego, red. E. Piotrowski, T. W\u0119c\u0142awski, Wydawnictwo Pozna\u0144skie, Pozna\u0144 2007,
\nPannenberg, Wolfhart, Wskrzeszenie Jezusa jest fundamentem wiary chrze\u015bcija\u0144skiej<\/em>, w: Praeceptores. Teologia i teologowie j\u0119zyka niemieckiego, red. E. Piotrowski, T. W\u0119c\u0142awski, Wydawnictwo Pozna\u0144skie, Pozna\u0144 2007.
\nMichaud, Derek, Wolfhart Pannenberg (1928-2014)<\/em>, http:\/\/people.bu.edu\/wwildman\/bce\/
\npannenberg.htm [wgl\u0105d: 19.10.2014],
\nPaul, Ian, Unhitching Women From Gays<\/em>, http:\/\/www.psephizo.com\/biblicalstudies\/unhitching-women-from-gays\/ [wgl\u0105d: 19.10.2014],
\nRoot, Michael, The Achievement of Wolfhart Pannenberg<\/em>, http:\/\/www.firstthings.com\/article\/2012\/03\/the-achievement-of-wolfhart-pannenberg [wgl\u0105d:19.10.2014],
\nBarth, Karl, Letters 1961-1968<\/em>, trans. G.W.Bromley, Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids 1981,<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"