Wybitny niemiecki socjolog i filozof religii Ernst Troeltsch, badaj\u0105c chrze\u015bcija\u0144skie formy wsp\u00f3lnotowe, wyszczeg\u00f3lni\u0142 dwie podstawowe postacie \u017cycia religijnego – Ko\u015bci\u00f3\u0142 oraz sekt\u0119. Obie te formy s\u0105 r\u00f3wnie wa\u017cne i od zawsze wyst\u0119powa\u0142y w historii religii chrze\u015bcija\u0144skiej. \u015aciera\u0142y si\u0119 ze sob\u0105, wywiera\u0142y na siebie wp\u0142yw i uzupe\u0142nia\u0142y si\u0119 wzajemnie. Wewn\u0105trz nich obecny by\u0142 r\u00f3wnie\u017c pewien uniwersalny fenomen, kt\u00f3ry mo\u017cna nazwa\u0107 mistycyzmem. Cho\u0107 nie cieszy\u0142 si\u0119 tak\u0105 sam\u0105 popularno\u015bci\u0105, jak dwa g\u0142\u00f3wne typy, gdy\u017c z natury by\u0142 \u201eantytypem\u201d, to po\u015brednio poprzez swoj\u0105 obecno\u015b\u0107 wywiera\u0142 wp\u0142yw na r\u00f3\u017cne formy pobo\u017cno\u015bci.<\/p>\n
Przechodz\u0105c do pierwszej z postaci \u017cycia religijnego, to jest Ko\u015bcio\u0142a, trzeba powiedzie\u0107, \u017ce podstawow\u0105 jego cech\u0105, w przeciwie\u0144stwie do sekty, jest idea instytucji zbawienia. To, co uczyni\u0142 Chrystus i jego aposto\u0142owie, jest przechowywane jako depozyt w Ko\u015bciele. Depozyt ten jest niezale\u017cny od indywidualnych osi\u0105gni\u0119\u0107 i b\u0142\u0119d\u00f3w cz\u0142onk\u00f3w tej instytucji. \u015awi\u0119to\u015b\u0107 ma charakter sakramentalny i jest ona udzielana przez odpowiednich kap\u0142an\u00f3w wiernym, kt\u00f3rzy przyswajaj\u0105 j\u0105 przez osobist\u0105 wiar\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest wielk\u0105 instytucj\u0105 zbawienia i \u0142aski, przechowuj\u0105c\u0105 uzdrawiaj\u0105c\u0105 si\u0142\u0119 w gotowej postaci. Wszystko w nim nakierowane jest tylko na przyswojenie zobiektywizowanego skarbu. Urzeczywistniona jest tutaj wielka i podstawowa idea chrze\u015bcija\u0144stwa, to znaczy idea zbawienia wy\u0142\u0105cznie na podstawie \u0142aski, niezale\u017cnie od subiektywnego d\u0105\u017cenia i starania. Ko\u015bci\u00f3\u0142 charakteryzuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c du\u017c\u0105 liczebno\u015bci\u0105, a co za tym idzie ogromn\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015bci\u0105 i zmienn\u0105 intensywno\u015bci\u0105 etycznych dokona\u0144. I gdyby przynale\u017cno\u015b\u0107 do niego zale\u017ca\u0142a od postawy zainteresowanych, niemo\u017cliwe by\u0142oby istnienie takiego Ko\u015bcio\u0142a. Ko\u015bcio\u0142y masowe s\u0105 mo\u017cliwe tylko wtedy, gdy zbawienie rozdzielane jest po\u015br\u00f3d milion\u00f3w wiernych niezale\u017cnie od ich zas\u0142ug. St\u0105d na przyk\u0142ad inkluzywna praktyka chrztu dzieci ukazuje w spos\u00f3b zasadniczy niezale\u017cno\u015b\u0107 daru zbawienia od subiektywnych osi\u0105gnie\u0107 cz\u0142onk\u00f3w i to, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 wszystkim bez wyj\u0105tku ofiaruje zbawienie, kt\u00f3re posiada w swoim depozycie.<\/p>\n
W opozycji do Ko\u015bcio\u0142a znajduje si\u0119 sekta. Nauczanie Jezusa, kt\u00f3re podkre\u015bla oczekiwanie radykalnej zmiany rzeczywisto\u015bci oraz przyj\u015bcie Kr\u00f3lestwa Bo\u017cego, kt\u00f3re r\u00f3\u017cni si\u0119 od \u201etego \u015bwiata\u201d, gromadzi ludzi w jednej wsp\u00f3lnocie. S\u0105 oni w stanie porzuci\u0107 \u201ez\u0142y \u015bwiat\u201d i stanowczo wyznawa\u0107 Chrystusa w swoim gronie. Charakterystyczn\u0105 cech\u0105 sekty jest personalizm i subiektywizm \u015bwi\u0119to\u015bci. W zwi\u0105zku z potocznym u\u017cyciem s\u0142owa \u201esekta\u201d, kt\u00f3re posiada cz\u0119sto pejoratywne i polemiczne znaczenie, nale\u017ca\u0142yby tu mo\u017ce m\u00f3wi\u0107 o Ko\u015bciele niezinstytucjonalizowanym, b\u0105d\u017a Ko\u015bciele stowarzyszeniowym. Jest to forma, kt\u00f3ra dominowa\u0142a we wczesnym okresie chrze\u015bcija\u0144stwa, kiedy Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 przede wszystkich spo\u0142eczno\u015bci\u0105 \u015bwi\u0119tych (communio sanctorum<\/em>). \u015awi\u0119to\u015b\u0107 by\u0142a rozumiana w spos\u00f3b personalny, a \u015bwi\u0119tymi byli ludzie, kt\u00f3rzy dzi\u0119ki or\u0119dziu chrze\u015bcija\u0144skiemu zostali wyzwoleni od z\u0142a i demon\u00f3w. Zbawieni chrze\u015bcijanie gromadz\u0105 si\u0119 i przyjmuj\u0105 do swojej wsp\u00f3lnoty tylko tych, co do kt\u00f3rych zbawienia s\u0105 przekonani. Dla sekty istot\u0105 rzeczy nie s\u0105 istniej\u0105ce obiektywnie zbawienne dobra, kt\u00f3re s\u0105 rozdzielane za pomoc\u0105 sakrament\u00f3w i kazania, ale osobisty duch cz\u0142owieka, kt\u00f3ry jest faktycznie o\u017cywiany za ich pomoc\u0105. Wsp\u00f3lnota ta b\u0119dzie uzale\u017cniona od wykazania i przekonania o rzeczywistej odnowie ka\u017cdego wiernego. Cech\u0105 sekty jest jej niewielka liczebno\u015b\u0107 oraz \u015bwiadome zaanga\u017cowanie. Odrzucenie chrztu nie\u015bwiadomych dzieci wydaje si\u0119 tu uzasadnion\u0105 konsekwencj\u0105.<\/p>\n Obie te formy maj\u0105 swoje miejsce w historii chrze\u015bcija\u0144stwa i mo\u017cna je odnale\u017a\u0107 na przestrzeni dziej\u00f3w. Sekta dominowa\u0142a we wczesnym okresie, gdy w eklezjologii przewa\u017ca\u0142a koncepcja spo\u0142eczno\u015bci \u015bwi\u0119tych. Z czasem, wraz z rozwojem i umocnieniem si\u0119 religii, zosta\u0142a ona zast\u0105piona przez rozumienie Ko\u015bcio\u0142a jako instytucji zbawienia. Szczeg\u00f3lne zas\u0142ugi mia\u0142 tutaj Cyprian z Kartaginy (extra Ecclesiam nulla salus<\/em>), kt\u00f3ry jako prawnik i teolog charakteryzowa\u0142 si\u0119 podej\u015bciem nastawionym na legalizm i obiektywizm. Koncepcj\u0119 t\u0119 kontynuowa\u0142 Augustyn z Hippony w sporze z ruchem donatyst\u00f3w, kt\u00f3rzy k\u0142adli du\u017cy nacisk na indywidualne u\u015bwi\u0119cenie wiernych oraz grupy jako ca\u0142o\u015bci. Sakramentalna \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 z czasem zast\u0105pi\u0142a osobist\u0105 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 i pozwoli\u0142a na rozw\u00f3j Ko\u015bcio\u0142a powszechnego. Cho\u0107 forma instytucji zdominowa\u0142a chrze\u015bcija\u0144stwo, posta\u0107 sekty wci\u0105\u017c by\u0142a s\u0142abiej lub mocniej obecna. Ujawnia\u0142a si\u0119 cho\u0107by w ruchach odnowy religijnej, kt\u00f3re nierzadko krytykowa\u0142y wielk\u0105 instytucj\u0119 i popada\u0142y z ni\u0105 w konflikt. W \u015bredniowieczu posta\u0107 stowarzyszeniowa obecna by\u0142a w ruchach, kt\u00f3re dostrzega\u0142y przepa\u015b\u0107 pomi\u0119dzy teori\u0105 a praktyk\u0105 Ko\u015bcio\u0142a. Sam chrze\u015bcija\u0144ski monastycyzm posiada\u0142 w du\u017cej mierze cechy spo\u0142eczno\u015bci \u015bwi\u0119tych w ramach Ko\u015bcio\u0142a, co udowadnia, \u017ce instytucja mo\u017ce kontrolowa\u0107 sekt\u0119. Nawet w okresie reformacji, obok nowych ko\u015bcielnych idei reformator\u00f3w, pojawia\u0142y si\u0119 sekty. Nie zak\u0142ada\u0142y one Ko\u015bcio\u0142\u00f3w powszechnych, ale zamkni\u0119te wsp\u00f3lnoty, w kt\u00f3rych dominowa\u0142y kwestie personalne i etyczne. P\u00f3\u017aniejszym przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnie\u017c pietyzm, kt\u00f3ry by\u0142 ruchem przeciwko Ko\u015bcio\u0142owi zinstytucjonalizowanemu i ugruntowanemu przez ortodoksj\u0119 protestanck\u0105 nastawion\u0105 na intelektualne przyj\u0119cie obiektywnego depozytu. Pietyzm podkre\u015bla nieskuteczno\u015b\u0107 samego kazania, a sakramentowi przyznaje s\u0142uszno\u015b\u0107 tylko je\u015bli otrzymuj\u0105cy go przyjmuje go w prawdziwym, wewn\u0119trznym uniesieniu, kt\u00f3re z kolei wi\u0105\u017ce si\u0119 z etyczn\u0105 postaw\u0105.<\/p>\n Zarysowawszy napi\u0119cie mi\u0119dzy Ko\u015bcio\u0142em a sekt\u0105, nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce ta dwupostaciowo\u015b\u0107 \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego posiada r\u00f3wnie\u017c obok (i wewn\u0105trz) siebie religijno\u015b\u0107 zwan\u0105 mistycyzmem. Nie jest on form\u0105 wsp\u00f3lnoty religijnej, gdy\u017c z za\u0142o\u017cenia jest radykalnie indywidualistyczna. Mistyka obecna jest \u015bwiadomie lub nie\u015bwiadomie w ka\u017cdej grupie religijnej, cho\u0107 znajduje si\u0119 zawsze na uboczu. Mistycyzm wydaje si\u0119 by\u0107 bli\u017cszy sekcie wraz ze swoim naciskiem na \u201edo\u015bwiadczenie z pierwszej r\u0119ki\u201d i dystansem wobec sakrament\u00f3w, jednak nie jest on z ni\u0105 to\u017csamy. Podczas gdy sekta \u015bwiadomie oddziela cz\u0142owieka od \u015bwiata, mistycyzm jest wobec niego oboj\u0119tny. U pod\u0142o\u017ca ca\u0142ej mistyki le\u017cy przekonanie, \u017ce istnieje pewne miejsce w \u015bwiecie sko\u0144czonym, w kt\u00f3rym przejawia si\u0119 obecno\u015b\u0107 tego, co niesko\u0144czone. Jest nim dusza ludzka, czyli \u015brodek i g\u0142\u0119bia osobowo\u015bci cz\u0142owieka. Mistyk nie skupia si\u0119 na relacji mi\u0119dzy lud\u017ami, tylko na duszy i Bogu. Uwa\u017ca historyczne, autorytarne i sakramentalne elementy w religii za pewn\u0105 \u201edrog\u0119 szybkiego ruchu\u201d, kt\u00f3ra o\u017cywia zmys\u0142 religijny, ale mo\u017cna w razie potrzeby z niej zrezygnowa\u0107. Mistycyzm jest tendencj\u0105 do przekraczania wszystkiego, co konkretne i sko\u0144czone po to, by na ko\u0144cu rozmy\u0107 si\u0119 w niesko\u0144czono\u015bci przezwyci\u0119\u017caj\u0105c podzia\u0142 na podmiot i przedmiot. Jednak mistyk nie gardzi wiar\u0105 znajduj\u0105c\u0105 sw\u00f3j wyraz w sakramentach, lecz traktuje j\u0105 jako co\u015b wst\u0119pnego. Pos\u0142uguje si\u0119 on tre\u015bciami wiary jako stopniami, odpychaj\u0105c je stop\u0105, gdy wst\u0119puje wy\u017cej. Jest ca\u0142y czas \u015bwiadomy, \u017ce to co kryje si\u0119 za s\u0142owem \u201eB\u00f3g\u201d przekracza ka\u017cdy jego wyraz, nawet poj\u0119cie samego Boga. \u015awi\u0119to\u015b\u0107 nie mo\u017ce by\u0107 dla niego zamkni\u0119ta w konkretnych symbolach i sakramentach. Mistycyzm nie mo\u017ce stworzy\u0107 wsp\u00f3lnoty, gdy\u017c oddala historyczny element, kt\u00f3ry jest \u015brodkiem wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego gromadzi si\u0119 kult chrze\u015bcija\u0144ski. Bezpo\u015brednio\u015b\u0107 religijnego do\u015bwiadczenia i niech\u0119\u0107 wobec instytucjonalnego zobowi\u0105zania s\u0105 cechami mistycyzmu.<\/p>\n Przedstawione typy \u017cycia religijnego Ernsta Troeltscha nie musz\u0105 si\u0119 w rzeczywisto\u015bci wyklucza\u0107, a elementy Ko\u015bcio\u0142a, sekty i mistycyzmu mog\u0105 si\u0119 przenika\u0107. \u00a0Ich kr\u00f3tka charakterystyka ujawnia jednak pewne tendencje obecne w ka\u017cdym z nich. Ko\u015bci\u00f3\u0142 instytucjonalny ma tendencj\u0119 do przeobra\u017cania si\u0119 w wiar\u0119 zintelektualizowan\u0105, gdzie wiara r\u00f3wnoznaczna jest z uznaniem pewnej obiektywnej tre\u015bci. Je\u017celi wiernym brakuje do\u015bwiadcze\u0144 potwierdzaj\u0105cych tak\u0105 tre\u015b\u0107, wiara staje si\u0119 po prostu przekonaniem bez wystarczaj\u0105cej liczby dowod\u00f3w (np. przekonanie o istnieniu Boga lub uznawanie wyk\u0142adni Ko\u015bcio\u0142a za prawdziw\u0105). Sekta b\u0119dzie przeciwko takiej postawie protestowa\u0107 i stara\u0107 si\u0119 wykaza\u0107, \u017ce wiara to nie tylko teoria, ale te\u017c praktyka. Sprowadzi to ostatecznie wiar\u0119 do moralno\u015bci, gdzie \u201ebycie w stanie wiary\u201d oznacza pewn\u0105 konkretn\u0105 postaw\u0119, a odst\u0119pstwo etyczne b\u0119dzie oznak\u0105 \u201es\u0142abej wiary\u201d i nie powinno mie\u0107 miejsca wewn\u0105trz wsp\u00f3lnoty.<\/p>\n Natomiast mistycyzm b\u0119dzie si\u0119 przygl\u0105da\u0142 starciu Ko\u015bcio\u0142a z sekt\u0105, ale istot\u0119 religii s\u0142usznie dostrze\u017ce gdzie indziej. Swoj\u0105 \u201educhow\u0105 religi\u0105\u201d m\u00f3g\u0142by przypomnie\u0107 Ko\u015bcio\u0142owi, \u017ce sakrament nie \u015bwieci swoim w\u0142asnym \u015bwiat\u0142em, ale tym, co za nim stoi. Sekcie z kolei m\u00f3g\u0142by u\u015bwiadomi\u0107, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra jest \u017ar\u00f3d\u0142em moralno\u015bci, nie jest to\u017csama z rygoryzmem i trudno j\u0105 zamkn\u0105\u0107 w konkretne normy. Gdyby mistyk to zrobi\u0142, sta\u0142by si\u0119 prorokiem. Jednak mistycyzm nie jest tym zainteresowany, a jego podej\u015bcie, wraz z ahistoryzmem i indywidualizmem, nie pozwala na utrzymanie wsp\u00f3lnoty, dlatego zawsze skazany jest na samotno\u015b\u0107 wewn\u0105trz r\u00f3\u017cnych form religijno\u015bci. Jest to jego b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo i przekle\u0144stwo zarazem. Ostatecznie jego droga z powodu braku konkretno\u015bci staje si\u0119 bezkszta\u0142tna i zrozumia\u0142a tylko dla niekt\u00f3rych.<\/p>\n Bibliografia:<\/strong><\/p>\n Troeltsch, Ernst. 2006. Religia, kultura, filozofia<\/em>. T\u0142um. Andrzej Przy\u0142\u0119bski. Pozna\u0144: Wydawnictwo Pozna\u0144skie. Mateusz Jelinek<\/strong> \u2013\u00a0urodzony w Warszawie, dorasta\u0142 w \u017bychlinie (k. Konina), ewangelik reformowany, student teologii ewangelickiej w Chrze\u015bcija\u0144skiej Akademii Teologicznej, prowadzi najbardziej\u00a0niszow\u0105 stron\u0119 na fejsbuku (Polecam poczyta\u0107 Tillicha<\/a>).\u00a0Lubi dobr\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, szuka systemu w chaosie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Wewn\u0105trz Ko\u015bcio\u0142a i sekty obecny by\u0142 pewien uniwersalny fenomen. Cho\u0107 nie cieszy\u0142 si\u0119 popularno\u015bci\u0105, to jednak wyznacza\u0142 kierunek wszelkim formom religijno\u015bci.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":468,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[23,30,36,45,61,69],"class_list":["post-450","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-2016-3","tag-ernst-troeltsch","tag-instytucja-zbawienia","tag-kosciol","tag-mistycyzm","tag-sekta","tag-spolecznosc-swietych"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/450","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=450"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/450\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media\/468"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=450"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=450"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=450"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nTroeltsch, Ernst. 1983. „Ko\u015bci\u00f3\u0142 a sekta” T\u0142um. Wojciech Adamek. W Socjologia religii<\/em>, 104-109. Krak\u00f3w: Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy.
\nVoigt, Friedemann. 2008. „Ernst Troeltsch: Znaczenie religii dla kultury.” W Filozofia religii od Schleiermacher do Eco<\/em>, 57-63. Krak\u00f3w: Wydawnictwo WAM.
\nZachhuber,\u00a0Johannes. 2016. „Mysticism as a Social Type of Christianity? Ernst Troeltsch\u2019s interpretation in its historical context” W\u00a0Exploring Lost Dimensions in Christian Mysticism\u2014Opening to the Mystical,<\/em> 69-84.\u00a0New York: Routledge,\u00a0Dost\u0119p 2016.10.15.\u00a0https:\/\/www.academia.edu\/3074320\/<\/a>.<\/p>\n