{"id":608,"date":"2017-06-29T13:00:39","date_gmt":"2017-06-29T11:00:39","guid":{"rendered":"http:\/\/kairos.chat.edu.pl\/?p=608"},"modified":"2017-06-29T13:00:39","modified_gmt":"2017-06-29T11:00:39","slug":"psychologiczno-teologiczne-proby-opisania-fenomenu-zla-sebastian-madejski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/2017-2\/psychologiczno-teologiczne-proby-opisania-fenomenu-zla-sebastian-madejski\/","title":{"rendered":"Psychologiczno-teologiczne pr\u00f3by opisania fenomenu z\u0142a | Sebastian Madejski"},"content":{"rendered":"

Teologiczno-psychologiczne pr\u00f3by opisu fenomenu z\u0142a<\/strong><\/p>\n

Problem z\u0142a nurtuje cz\u0142owieka od wiek\u00f3w, pozostaje niezwi\u0105zany, jego istota jest ukryta i wydaje si\u0119 niemo\u017cliwa do ogarni\u0119cia przez umys\u0142 ludzki. Rozum nie do\u015b\u0107, \u017ce nie mo\u017ce poj\u0105\u0107 sk\u0105d z\u0142o pochodzi, i kto je stworzy\u0142, to jeszcze zadziwiaj\u0105co \u0142atwo mu ulega, zostaje przez z\u0142o opanowana. Mamy do czynienia wi\u0119c z pewnymi pr\u00f3bami opisania czym jest z\u0142o. Najpierw filozofowie, potem teologowie, a\u017c w ko\u0144cu w ubieg\u0142ym wieku psychologowie zapytali o pochodzenie z\u0142a.<\/p>\n

Jak psychologia odpowiada na pytanie o z\u0142o?<\/b><\/p>\n

Na pocz\u0105tku lat 60. XX wieku mia\u0142 miejsce eksperyment na Uniwersytecie Yale. Ochotnicy, kt\u00f3rzy z og\u0142osze\u0144 w lokalnych gazetach dowiedzieli si\u0119 o eksperymencie i wyrazili ch\u0119\u0107 wzi\u0119cia w nim udzia\u0142u zostali umieszczeni w laboratorium. Wyja\u015bniono im, \u017ce bior\u0105 udzia\u0142 w badaniu, kt\u00f3re ma na celu sprawdzi\u0107 \u201ejak kara wp\u0142ywa na zapami\u0119tywanie\u201d. Za uczestnictwo w do\u015bwiadczeniu obiecano im 4,5 dolara, kt\u00f3re dzisiaj warte by\u0142by ok. 30 dolar\u00f3w. Badanie polega\u0107 mia\u0142o na tym, \u017ce ochotnik wchodzi\u0142 do laboratorium, widzia\u0142 obecn\u0105 ju\u017c w pomieszczeniu osob\u0119, kt\u00f3ra mia\u0142a by\u0107 \u201ebadana\u201d. Tymczasem by\u0142 to wtajemniczony w eksperyment czterdziestoletni m\u0119\u017cczyzna, z zawodu ksi\u0119gowy. Nast\u0119pnie sfingowano losowanie, ochotnikowi przypad\u0142a rola \u201enauczyciela\u201d, osobie wtajemniczonej w eksperyment \u2013 rola \u201eucznia\u201d[1]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Nauczyciel mia\u0142 za zadanie czyta\u0107 uczniowi pary s\u0142\u00f3w (np. \u201emi\u0142y-dzie\u0144, \u201eniebieska-skrzynia\u201d, itp.) i sprawdza\u0107, jak wiele z tych par ucze\u0144 zapami\u0119ta\u0142. Je\u015bli ucze\u0144 dobrze zapami\u0119ta pary s\u0142\u00f3w, nauczyciel czyta kolejny zestaw s\u0142\u00f3w. Natomiast, gdy ucze\u0144 \u017ale odpowie \u2013 nauczyciel stosuje kar\u0119 w postaci wstrz\u0105su elektrycznego. Wcze\u015bniej ochotnika poddano pr\u00f3bnym wstrz\u0105sem o napi\u0119ciu 45 V, kt\u00f3ry by\u0142 ju\u017c ca\u0142kiem bolesny. Zatem sam wiedzia\u0142, \u017ce kara jest dotkliwa i jej si\u0142a wzrasta wraz ze wzrostem napi\u0119cia elektrycznego. Pocz\u0105tkowa dawka wynosi\u0142a 15 V, ka\u017cdy kolejny wstrz\u0105s by\u0142 rzekomo o 15 V silniejszy.<\/p>\n

Ucze\u0144 wraz ze wzrostem liczby zadawanych pyta\u0144, coraz cz\u0119\u015bciej \u017ale odpowiada\u0142 na pytania. Kar\u0105 by\u0142a coraz wi\u0119ksza dawka wstrz\u0105su elektrycznego wymierzona przez nauczyciela. Ucze\u0144 za ka\u017cdym wstrz\u0105sem coraz bardziej by\u0142 przera\u017cony, skar\u017cy\u0142 si\u0119 na b\u00f3l serca, prosi\u0142 w ko\u0144cu o przerwanie badania, a\u017c w ko\u0144cu zacz\u0105\u0142 wo\u0142a\u0107 o pomoc i b\u0142aga\u0142 o uwolnienie. Nauczyciel w pewnym momencie zada\u0142 pytanie, czy nale\u017cy aplikowa\u0107 kolejny wstrz\u0105s. Zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 z nim do eksperymentatora, w bia\u0142ym fartuchu i z powa\u017cn\u0105 min\u0105. By\u0142 nim podstawiony aktor, kt\u00f3ry mia\u0142 za zadanie przekonywa\u0107 nauczyciela, by ten kontynuowa\u0142 badanie, nawet wtedy gdy ucze\u0144 zwija\u0142 si\u0119 z b\u00f3lu.<\/p>\n

Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce 65% badanych zada\u0142o najsilniejszy wstrz\u0105s, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 sko\u0144czy\u0107 si\u0119 \u015bmierci\u0105 ucznia. 80% uczestnik\u00f3w kontynuowa\u0142o wstrz\u0105sy mimo \u017ce krzycza\u0142 \u201ePozw\u00f3lcie mi stad wyj\u015b\u0107!\u201d. Oczywi\u015bcie ucze\u0144 nie doznawa\u0142 \u017cadnego wstrz\u0105su, jedynie symulowa\u0142 b\u00f3l i cierpienie po udzieleniu b\u0142\u0119dnej odpowiedzi. Milgram stwierdzi\u0142, \u017ce badani kontynuowali zadawanie pyta\u0144 i dostarczanie uczniom kolejnych pora\u017ce\u0144, bo byli pod wp\u0142ywem autorytetu eksperymentatora, osoby w kitlu wykazuj\u0105cej si\u0119 nieodpart\u0105 charyzm\u0105. Inny psycholog, Philip Zimbardo w kontek\u015bcie tego eksperymentu stwierdzi\u0142 kiedy\u015b, \u017ce z\u0142o zaczyna si\u0119 od drobnostki, w tym przypadku od 15 V[2]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Eksperyment wi\u0119zienny jaki przeprowadzi\u0142 Zimbardo na uniwersytecie Stanford w 1971 r. polega\u0142 na losowym podzieleniu 24 student\u00f3w na wi\u0119\u017ani\u00f3w i stra\u017cnik\u00f3w. Wi\u0119\u017aniowie na pocz\u0105tku pr\u00f3bowali si\u0119 buntowa\u0107, wi\u0119\u017aniowie zabarykadowali si\u0119 w celach, zdj\u0119li z siebie czepki i numery identyfikacyjne, kt\u00f3re mia\u0142y zast\u0105pi\u0107 ich to\u017csamo\u015b\u0107. Stra\u017cnicy byli przez wi\u0119\u017ani\u00f3w wy\u015bmiewani, przez co ros\u0142a w nich agresja. W ko\u0144cu stra\u017cnicy spacyfikowali skaza\u0144c\u00f3w dwutlenkiem w\u0119gla z ga\u015bnicy. Nast\u0119pnie rozebrano wi\u0119\u017ani\u00f3w, inicjator\u00f3w buntu zamkni\u0119to w izolatkach, innych zmuszono do robienia pompek. Stra\u017cnicy ograniczyli im te\u017c posi\u0142ki i zabrali poduszki, aby buntownicy fizycznie odczuli kar\u0119 za niepos\u0142usze\u0144stwo.<\/p>\n

Jeden ze stra\u017cnik\u00f3w wpad\u0142 na pomys\u0142 psychologicznego dr\u0119czenia wi\u0119\u017ani\u00f3w. Jego plan polega\u0142 na stworzeniu oddzielnej \u201eceli dla uprzywilejowanych\u201d. By\u0142y tam \u0142\u00f3\u017cka, lepsze posi\u0142ki, \u015bwie\u017ce ubrania. Mo\u017cna by\u0142o tam my\u0107 z\u0119by i bra\u0107 k\u0105piele. Umieszczono tam kilku wi\u0119\u017ani\u00f3w. Na nast\u0119pny dzie\u0144 trafili tam inicjatorzy buntu. Pojawi\u0142y si\u0119 spekulacje o kooperacji \u201euprzywilejowanych\u201d ze stra\u017cnikami. Wi\u0119\u017aniowie zostali podzieleni, ich solidarno\u015b\u0107 zosta\u0142a skruszona, natomiast stra\u017cnicy zjednoczyli si\u0119 w obliczu buntu skaza\u0144c\u00f3w.<\/p>\n

Z dnia na dzie\u0144 stra\u017cnicy wykazywali coraz wi\u0119ksz\u0105 bezwzgl\u0119dno\u015b\u0107. Pozwalali wi\u0119\u017aniom wychodzi\u0107 do toalety, tylko w okre\u015blonych godzinach, zwracali si\u0119 do wi\u0119\u017ani\u00f3w po ich numerze identyfikacyjnym, za zdj\u0119cie kt\u00f3rego grozi\u0142y surowe kary. Po godzinie 22 wi\u0119\u017aniowie mogli korzysta\u0107 tylko z wiader w celach, kt\u00f3re by\u0142y rzadko opr\u00f3\u017cniane przez stra\u017cnik\u00f3w. Stra\u017cnicy zmuszali wi\u0119\u017ani\u00f3w do symulowania akt\u00f3w homoseksualnych i mycia toalet go\u0142ymi r\u0119kami. Jeden z wi\u0119\u017ani\u00f3w nie m\u00f3g\u0142 wytrzyma\u0107 ci\u0105g\u0142ego poni\u017cania. Zimbardo, jako naczelnik wi\u0119zienia zaproponowa\u0142 mu zrezygnowanie z eksperymentu. Jednak ten s\u0142ysz\u0105c z ust swoich wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017ani\u00f3w \u201ewi\u0119zie\u0144 nr 819 jest z\u0142ym wi\u0119\u017aniem. Przez to, co zrobi\u0142 wi\u0119zie\u0144 819 w mojej celi jest ba\u0142agan!\u201d, chcia\u0142 natychmiast wr\u00f3ci\u0107, by udowodni\u0107, \u017ce nie jest z\u0142ym wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017aniem.<\/p>\n

Eksperyment zako\u0144czono ju\u017c sz\u00f3stego dnia. Obserwatorka zewn\u0119trzna, Christina Maslach, p\u00f3\u017aniejsza \u017cona Zimbardo, sprzeciwi\u0142a si\u0119 kontynuowania eksperymentu ze wzgl\u0119du na jego z\u0142y wp\u0142yw na psychik\u0119 wi\u0119\u017ani\u00f3w i niemoralne zachowanie stra\u017cnik\u00f3w[3]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Na postawie eksperymentu Zimbardo uku\u0142 termin \u201eefekt Lucyfera\u201d. Polega on na radykalnej zmianie zachowania cz\u0142owieka z dobrego na z\u0142e. Uczestnikami eksperymentu byli zwykli studenci, kt\u00f3rzy zostali losowo przydzieleni do r\u00f3l wi\u0119\u017ani\u00f3w i stra\u017cnik\u00f3w. W obliczu otrzymanego autorytetu i buntu ze strony wi\u0119\u017ani\u00f3w stra\u017cnicy stali si\u0119 bezlito\u015bni i nieugi\u0119ci wobec skaza\u0144c\u00f3w. Wed\u0142ug Zimbardo ka\u017cdy cz\u0142owiek pod wp\u0142ywem \u015brodowiska, czynnik\u00f3w zewn\u0119trznych mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 oprawc\u0105 i bezlitosnym katem, przy milcz\u0105cej aprobacie prze\u0142o\u017conych wy\u017cszych szczebli (w tym przypadku naczelnika wi\u0119zienia)[4]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Na skutek przydzielenia odpowiednich r\u00f3l nieodpowiednim do tego ludziom mo\u017ce doj\u015b\u0107 do przemocy. Cz\u0142owiek zyskuj\u0105c swobod\u0119 decydowania o losie drugiego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry jest od niego zale\u017cy ma nad nim w\u0142adz\u0119. Z\u0142o budzi owym cz\u0142owieku agresj\u0119 i z\u0142o\u015b\u0107, gdy podw\u0142adny nie respektuje przydzielonej autorytetowi roli (dochodzi do zemsty), ale te\u017c mo\u017ce nast\u0105pi\u0107 po prostu gdy nad prze\u0142o\u017conym nie ma nad sob\u0105 aparatu kontroli. Stra\u017cnicy wykazywali si\u0119 wi\u0119kszym okrucie\u0144stwem w nocy, kiedy my\u015bleli, \u017ce nie s\u0105 obserwowani przez badaczy. Eksperyment wi\u0119zienny w warunkach laboratoryjnych ukaza\u0142 mechanizmy, kt\u00f3re uaktywni\u0142y si\u0119 w wi\u0119zieniu Abu Ghraib pod Bagdadem, gdzie \u017co\u0142nierze ameryka\u0144scy zn\u0119cali si\u0119 nad osadzonymi Irakijczykami. Nie usprawiedliwiono nim zachowa\u0144 \u017co\u0142nierzy, jednak przyk\u0142ad ten pokazuje, \u017ce otoczenie ma wp\u0142yw na zachowanie cz\u0142owieka, kt\u00f3re pozbawione kontroli staje si\u0119 niemoralne.<\/p>\n

Co na temat z\u0142a maj\u0105 do powiedzenia teologowie?<\/p>\n

Z\u0142o w Biblii<\/b><\/p>\n

Teologia pr\u00f3buje opisa\u0107 z\u0142o t\u0142umacz\u0105c objawienie na j\u0119zyk epoki, w kt\u00f3rym si\u0119 wypowiada dany teolog. W narracji biblijnej mamy do czynienia z r\u00f3\u017cnymi terminami, postaciami, symbolami, kt\u00f3re opisuj\u0105 z\u0142o i jego przejawy. Nie ma przy tym w Pi\u015bmie \u015awi\u0119tym sp\u00f3jnej definicji z\u0142a, bowiem Biblia nie jest s\u0142ownikiem teologicznym, lecz zbiorem \u015bwiadectw wiary, kt\u00f3ra rodzi si\u0119 pomimo z\u0142a. Klasycznym terminem, kt\u00f3ry opisuje z\u0142o w j\u0119zyku religijnym jest \u201egrzech\u201d.<\/p>\n

Grzech w Starym Testamencie to przede wszystkim niepos\u0142usze\u0144stwo (Gen 3), bunt, op\u00f3r (hebr. pesza’). Uchybienie przykazaniu to wykroczenie (hebr. hata’ah<\/sup>), s\u0142owo to wywodzi si\u0119 od czasownika hat’, kt\u00f3ry oznacza chybi\u0107 celu. Zatem grzech to uchybienia w relacjach z lud\u017ami (Gen 4,22; Sdz 11,27; I Sm 24,12; II Krl 18,14), i przeciwko Bogu. Trzecim wa\u017cnym terminem w Starym Testamencie jest przewrotno\u015b\u0107 (hebr. 'awon). Polega na \u015bwiadomym zbaczaniu z prawej drogi, by osi\u0105gn\u0105\u0107 cel, rzadko dobry i s\u0142uszny. 'Awon jest wi\u0119c przewrotnym usposobieniem wobec woli Boga[5]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

W Nowym Testamencie grzech r\u00f3wnie\u017c pojmowano jako niepos\u0142usze\u0144stwo (Rz 5,19). Niepos\u0142usze\u0144stwo prawu oraz Bogu powoduje \u017ce grzesznicy to \u201enieprzyjaciele\u201d Boga (Rz 5,10; Kol 1,21) i \u201enienawidz\u0105cy Boga\u201d (Rz 1,30). Natomiast Pawe\u0142 ujmuje niewiar\u0119 jako grzech g\u0142\u00f3wny (Rz 14,23b). Autor Ewangelii Marka upatruje w buncie dzier\u017cawc\u00f3w winnicy bunt przeciwko Bogu (Mk 12,1nn)[6]<\/sup><\/a>. Cz\u0142owiek zatem jako grzesznik nie tylko przekracza Bo\u017ce prawo, lecz stawia si\u0119 na miejscu Boga, uzurpuje sobie Jego tron bezpodstawnie i egoistycznie.<\/p>\n

Przera\u017caj\u0105ce s\u0105 wi\u0119c stwierdzenia o powszechno\u015bci i uniwersalno\u015bci grzechu (I Krl 18,46; Gen 6,5; Gen 8,21). Wed\u0142ug \u017ar\u00f3d\u0142a kap\u0142a\u0144skiego my\u015bli i pragnienia cz\u0142owieka s\u0105 zawsze z\u0142e[6]<\/sup><\/a>. Prorok Jeremiasz pyta z gorycz\u0105: \u201eCzy czarny mo\u017ce odmieni\u0107 swoj\u0105 sk\u00f3r\u0119? A pantera swoje pr\u0119gi? A czy wy, przywykli do z\u0142ego, mo\u017cecie dobrze czyni\u0107?\u201d (Jer 13,23). Natomiast aposto\u0142 Pawe\u0142 wprost wyra\u017ca, \u017ce \u201ewszyscy zgrzeszyli i brak im chwa\u0142y Bo\u017cej\u201d (Rz 3,23).<\/p>\n

Gdzie s\u0105 wi\u0119c demony w teologii Paw\u0142a? Nie s\u0105 dla niego istotne. Co prawda niekiedy w swoich listach pisze wprost: \u201eszatan przeszkodzi\u0142 mi do was przyj\u015b\u0107\u201d (I Tes 2,18), albo ostrzega w drugim Li\u015bcie do Koryntian: \u201eCo bowiem wybaczy\u0142em, o ile co\u015b wybaczy\u0142em, uczyni\u0142em to dla was wobec Chrystusa, a\u017ceby nie zwi\u00f3d\u0142 nas szatan, kt\u00f3rego knowania dobrze s\u0105 nam znane\u201d ( II Kor 2,11). S\u0142owa te padaj\u0105 w kontek\u015bcie spor\u00f3w, kt\u00f3re w my\u015bleniu hebrajczyk\u00f3w pochodz\u0105 w\u0142a\u015bnie od \u201ediab\u0142a\u201d, \u201eszatana\u201d, \u201ekusiciela\u201d. S\u0105 to synonimy tej samej upersonifikowanego z\u0142a, kt\u00f3re czyha na chrze\u015bcijan. \u015awietnie to oddaj\u0105 s\u0142owa I Listu Piotra: \u201eprzeciwnik wasz, diabe\u0142 chodzi wok\u00f3\u0142 was jak lew rycz\u0105cy, szukaj\u0105c kogo by poch\u0142on\u0105\u0107\u201d (I P 5,8). W kontek\u015bcie wiary wczesnego Ko\u015bcio\u0142a zw\u0105tpienie, niewiara, \u201eodpadni\u0119cie\u201d od zboru na skutek prze\u015bladowa\u0144 jest wynika z dzia\u0142ania z\u0142a.<\/p>\n

Staro\u017cytna refleksja<\/b><\/p>\n

W refleksji Apologet\u00f3w i Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a z\u0142o nie zajmowa\u0142o wa\u017cnego miejsca. Interesowa\u0142a ich g\u0142\u00f3wnie chrystologia, szatan jest wymieniany przy okazji dzie\u0142a i zas\u0142ug Chrystusa jako czarny charakter historii zbawienia.<\/p>\n

Orygenes u\u017cywa przyk\u0142adu, na podstawie I P 1,18-19 por\u00f3wnuje \u015bmier\u0107 Chrystusa do transakcji mi\u0119dzy Bogiem a szatanem. Sprzedawc\u0105 jest diabe\u0142, kupuj\u0105cym jest Chrystus, towarem przetargowym \u2013 ludzko\u015b\u0107, w\u0142asno\u015b\u0107 diab\u0142a. Chrystus by wykupi\u0107 ludzki oddaje swoje b\u00f3stwo. Jego dusza trafia w r\u0119ce diab\u0142a, ten zabiera j\u0105 do Hadesu. Szatan nie wie, \u017ce dusza Jezusa jest w doskona\u0142ej unii z Bogiem i nie mo\u017ce pozosta\u0107 w Hadesie. Diabe\u0142 zostaje oszukany, bo Jezus po trzech dniach zmartwychwstaje, zbawiaj\u0105c ludzko\u015b\u0107.[7]<\/sup><\/a><\/p>\n

Grzech pierworodny szczeg\u00f3lnie by\u0142 akcentowany w zachodnim Ko\u015bciele. Ju\u017c w III wieku po Chr. zacz\u0119\u0142a si\u0119 ujawnia\u0107 rozbie\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy Ko\u015bcio\u0142em wschodnim, a zachodnim w kwestii grzechu. Dotychczasowa teologia wschodu kre\u015bli\u0142a optymistyczny opis cz\u0142owieka. Zach\u00f3d coraz bardziej radykalizowa\u0142 si\u0119 w pesymistycznym obrazie cz\u0142owieka oraz jego kondycji przed Bogiem. Wp\u0142yw mia\u0142 na to Tertulian, kt\u00f3ry uku\u0142 poj\u0119cie winy pocz\u0105tku (vitium orginis<\/i>). Grzech, wed\u0142ug Tertuliana, to \u201ezaraza dawnej \u015bmierci<\/i>\u201d[8]<\/sup><\/a>. Dziecko rodzi si\u0119 z t\u0105 chorob\u0105 i grzesznymi sk\u0142onno\u015bciami.<\/p>\n

Augustyn i Luter<\/b><\/p>\n

Augustyn uwa\u017ca\u0142, \u017ce na pocz\u0105tku cz\u0142owiek mia\u0142 mo\u017cno\u015b\u0107 niegrzeszenia (posse non peccare<\/i>). Przed upadkiem cz\u0142owiek \u017cy\u0142 w stanie szcz\u0119\u015bliwo\u015bci i rado\u015bci, cz\u0142owiek by\u0142 wolny od cierpienia, m\u00f3g\u0142 wybra\u0107 nie\u015bmiertelno\u015b\u0107, gdyby mia\u0142 sta\u0142y dost\u0119p do drzewa \u017cycia. Cz\u0142owiek posiadaj\u0105cy woln\u0105 wol\u0119 (libertum arbitrium<\/i>), by\u0142 sk\u0142onny do czynienia dobra, ale wybra\u0142 z\u0142o. Do z\u0142ego nak\u0142oni\u0142 go jego egoizm (amor sui<\/i>) oraz pycha (superbia<\/i>) \u2013 ch\u0119\u0107 zaj\u0119cia miejsca Boga. Od tamtej pory ca\u0142a ludzko\u015b\u0107 to t\u0142um skazanych (massa perditionis<\/i>). Grzeszna ludzko\u015b\u0107 grzeszy i ju\u017c w Adamie zgrzeszy\u0142a. Konsekwencj\u0105 grzechu jest po\u017c\u0105dliwo\u015b\u0107 cia\u0142a (concupiscenctia carnis<\/i>). Augustyn twierdzi\u0142, \u017ce sama po\u017c\u0105dliwo\u015b\u0107 nie jest grzechem, je\u015bli do niego nie prowadzi<\/b>. Grzech przekazywany jest w wiecznej sztafecie poprzez dziedziczenie go od rodzic\u00f3w.<\/p>\n

W swoich wyznaniach stwierdza, \u017ce nie tylko Adam by\u0142 kuszony, ale \u017ce sam b\u0119d\u0105c jeszcze niewierz\u0105cy by\u0142 pod dzia\u0142aniem z\u0142ego: \u201eDiabe\u0142 w\u0142ada\u0142 moj\u0105 wol\u0105, on z niej wyku\u0142 \u0142a\u0144cuch, kt\u00f3rym mnie opl\u00f3t\u0142. Z przewrotnej woli rodzi si\u0119 z\u0142e po\u017c\u0105danie, a kiedy si\u0119 jemu s\u0142u\u017cy, wytwarza si\u0119 przyzwyczajenie; przyzwyczajenie, kt\u00f3remu si\u0119 nie przeciwstawiamy, staje si\u0119 niezwalczonym przymusem\u201d[9]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Wola cz\u0142owieka jest zwi\u0105zana z wol\u0105 szatana, to dramatyczne stwierdzenie w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b wp\u0142yn\u0119\u0142o na Lutra, kt\u00f3ry zaczytywa\u0142 si\u0119 w Augustynie. Luter w swojej refleksji doszed\u0142 do momentu, w kt\u00f3rym stwierdzi\u0142, \u017ce nie jest w stanie przeciwstawi\u0107 si\u0119 z\u0142u, kt\u00f3re jest w nim samym. Diabe\u0142 jest tym kt\u00f3ry kusi go, prze\u015bladuje, nie daje mu spokoju w dzie\u0144 i w nocy. Luter na pytanie \u201edlaczego tak si\u0119 dzieje?\u201d odpowiada, \u017ce to nie wina diab\u0142a, lecz nasza. Cz\u0142owiek pok\u0142ada nadziej\u0119 wed\u0142ug Lutra w samym sobie, chce sam sprosta\u0107 przykazaniom, osi\u0105gn\u0105\u0107 zbawienie, jednak to mu si\u0119 nie udaje, potrzeba bowiem \u0142aski Boga, kt\u00f3ra uwalnia cz\u0142owieka z kajdan pychy.<\/p>\n

W polemice z Erazmem z Rotterdamu Luter pos\u0142uguje si\u0119 obrazem: \u201ecz\u0142owiek podobny jest raczej do konia, kt\u00f3rego uje\u017cd\u017ca albo diabe\u0142, albo B\u00f3g\u201d. Wola ludzka jest zniewolona, cz\u0142owiek nie ma na ni\u0105 wp\u0142ywu, nie mo\u017ce si\u0119 wyzwoli\u0107 od z\u0142a. Mo\u017ce jedynie zaufa\u0107 Chrystusowi, kt\u00f3ry uwalnia, nie na podstawie szlachetnych uczynk\u00f3w cz\u0142owieka, ale na podstawie pokornej wiary.<\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142czesna refleksja teologiczna na temat z\u0142a \u2013 uniwersalno\u015b\u0107 i totalno\u015b\u0107 z\u0142a<\/b><\/p>\n

We wsp\u00f3\u0142czesnej refleksji na temat z\u0142a brakuje jasnego stanowiska w sprawie \u201eczy diabe\u0142 to osob\u0105?\u201d Teologia ewangelicka nie odpowiada wprost na to pytanie, zajmuj\u0105c si\u0119 w etyce pytaniem o to \u201eco powinni\u015bmy czyni\u0107?\u201d[10]<\/sup><\/a>, a w dogmatyce \u201edlaczego wyznajemy swoj\u0105 wiar\u0119 w ten a nie inny spos\u00f3b?\u201d. Tre\u015bci\u0105 wiary jest j\u0105dro teologii ewangelickiej, mianowicie doktryna o usprawiedliwieniu z \u0142aski przez wiar\u0119 w Jezusa Chrystusa. Dlatego teologowie dialektyczni nie rozwin\u0119li zbytnio hamartiologii (nauki o grzechu), ani demonologii (nauki o demonach i z\u0142ych duchach). Barth powiedzia\u0142, \u017ce \u201edemon jest \u201enie-osobow\u0105 osob\u0105\u201d, jest ma duchow\u0105 natur\u0119, posiada inteligencj\u0119 i wol\u0119. Inteligencja szuka niewiary, a wola szuka z\u0142a\u201d[11]<\/sup><\/a>. W tym sensie Barth charakterystycznym pe\u0142nym niejasno\u015bci stylem konstatuje, \u017ce \u201ediabe\u0142 jest osobist\u0105 Nie-osob\u0105\u201d. Mo\u017cna by to zinterpretowa\u0107, \u017ce dla tego szwajcarskiego teologa diabe\u0142 jest wyrazem indywidualnej pustki (niem. das Nichtige) cz\u0142owieka, kt\u00f3ry grzeszy pr\u00f3buj\u0105c byle-czym zape\u0142ni\u0107 swoj\u0105 pustk\u0119.<\/p>\n

Barth twierdzi\u0142 (poniek\u0105d za Kierkegaardem), \u017ce aby zrozumie\u0107 fenomen z\u0142a, grzechu, diab\u0142a nale\u017cy odwa\u017cy\u0107 si\u0119 na \u201eskok wiary\u201d. Wkraczaj\u0105c w Chrystologi\u0119 mo\u017cemy dopiero potem zrozumie\u0107 hamartiologi\u0119 na zasadzie antytezy. To co czyni Chrystus pozytywnego w naszym \u017cyciu, my jako ludzie niszczyli\u015bmy przez: pych\u0119, k\u0142amstwo, gnu\u015bno\u015b\u0107. Te trzy Barth wymienia jako g\u0142\u00f3wne aspekty z\u0142a. W odpowiedzi na nasz grzech, Chrystus przejawia: pokor\u0119, prawd\u0119 i inicjatyw\u0119, kt\u00f3r\u0105 okaza\u0142 \u201eponosz\u0105c \u015bmier\u0107, gdy jeszcze byli\u015bmy grzesznikami\u201d (Rz 5,8). Chrystus wi\u0119c dla Bartha jest pojednawc\u0105 \u015bwiata z Bogiem i jednocze\u015bnie Bogiem.<\/p>\n

Inni teologowie XX wieczni podkre\u015blali uniwersalno\u015b\u0107 i totalno\u015b\u0107 grzechu. Ernest Kinder zdefiniowa\u0142 grzech jako ucieczk\u0119 od Boga, wrogo\u015b\u0107 wobec Boga, aktywna nieprzyja\u017a\u0144 wobec Boga i wyrzeczenie si\u0119 wiary. Podke\u015bla\u0142 radykalno\u015b\u0107 i nieuchronno\u015b\u0107 grzechu. Radykalno\u015b\u0107 grzechu oznacza\u0142a dla niego, \u017ce jeste\u015bmy radykalnie zro\u015bni\u0119ci ze z\u0142em i \u017ce to nasze usposobienie.<\/p>\n

Emil Brunner podkre\u015bla\u0142 uniwersalno\u015b\u0107 grzechu oznacza, \u017ce ca\u0142a ludzko\u015b\u0107 znajduje si\u0119 na niew\u0142a\u015bciwej drodze, nieustannie ucieka od Boga. Sytuacja wszystkich jest jednakowa, mianowicie z\u0142a. R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy tzw. z\u0142ymi a tzw. dobrymi jest \u017cadna, bo wszyscy (uniwersalnie) s\u0105 grzesznikami. Totalno\u015b\u0107 grzechu oznacza cz\u0142owiek na skutek grzechu jest zgni\u0142y do szpiku ko\u015bci. Brunner uwa\u017ca\u0142 \u017ce \u201egrzesznik\u201d nie oznacza, \u017ce jest co\u015b zgni\u0142ego na cz\u0142owieku, tak jak na wspania\u0142ym jab\u0142ku ma\u0142y zgni\u0142y punkcik, kt\u00f3ry mo\u017cna ko\u0144cem no\u017cyka wyd\u0142uba\u0107 i nie b\u0119dzie po nim \u015bladu. Nie, w Biblii \u201egrzesznik\u201d oznacza zgni\u0142y w samym j\u0105drze. U Brunnera grzech jest wi\u0119c niepoj\u0119tym, tajemniczym zepsuciem.<\/p>\n

W obliczu system\u00f3w totalitarnych i oboz\u00f3w \u015bmierci teologowie spokornieli i coraz bardziej jest podkre\u015blany aspekt nie-pojmowalno\u015bci z\u0142a. Nie znamy celowo\u015bci i przyczyn z\u0142a, nie potrafimy odpowiedzie\u0107 na pytanie \u201esk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142o z\u0142o na \u015bwiecie?\u201d. Cz\u0119\u015bciej jednak odpowiadaj\u0105 pytanie \u201esk\u0105d si\u0119 bierze z\u0142o?\u201d. Dietrich Bonhoeffer uj\u0105\u0142 to opisuj\u0105c cz\u0142owieka i drzewo poznania dobra i z\u0142a, kt\u00f3re by\u0142o w centrum raju. Cz\u0142owiek do tej pory stawiaj\u0105c si\u0119 w centrum, post\u0119puj\u0105c egoistycznie, stawia si\u0119 w miejscu nieprzeznaczonym dla niego. Stawia si\u0119 na miejscu Boga i tu zaczyna si\u0119 z\u0142o.<\/p>\n

Podsumowanie<\/b><\/p>\n

Psychologia i teologia pr\u00f3buj\u0105 zbada\u0107 fenomen z\u0142a. Wci\u0105\u017c jeszcze brakuje nam odpowiedniego j\u0119zyka, bada\u0144 i eksperyment\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 wyja\u015bni\u0107 powstawanie w spo\u0142ecze\u0144stwie system\u00f3w totalitarnych i dyktatur opartych na nienawi\u015bci. Tymi jeste\u015bmy zagro\u017ceni we wsp\u00f3\u0142czesnej Europie. Mo\u017ce warto zastanowi\u0107 si\u0119, czy teologia nie zosta\u0142a zbytnio w tyle za psychologi\u0105 i nie nad\u0105\u017ca z reflektowaniem nowej rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej si\u0119 znale\u017ali\u015bmy.<\/p>\n

Tezy o uniwersalno\u015bci i totalno\u015bci z\u0142a brzmi\u0105 g\u0142adko i fachowo, jednak nie m\u00f3wi\u0105 wprost, co takiego jest \u201euniwersalne\u201d i \u201etotalne\u201d? My\u015bl\u0119, \u017ce obecnie zmagamy si\u0119 ze z\u0142em, kt\u00f3re wkr\u00f3tce nabierze na sile, podlega ono pod kategorie uniwersalno\u015b\u0107 oraz totalno\u015b\u0107, jego \u017ar\u00f3d\u0142em jest pycha (zast\u0105piona dzi\u015b frazesem \u201enarodowa duma\u201d). Konkluduj\u0105c je\u015bli nacjonalizm jest wywy\u017cszaniem swojego narodu ponad inne, to nale\u017cy uzna\u0107 \u017ce jest grzechem. Jednak to ju\u017c nale\u017cy do zagadnie\u0144 teologii politycznej.<\/p>\n

\n

[1]<\/a>R. Cialdini, Wywieranie wp\u0142ywu na ludzi<\/i>, Gda\u0144skie Wydawnictwo Psychologiczne, Gda\u0144sk 1996.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[2]<\/a>https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=XqDKRjIuM80<\/a> (dost\u0119p 18.05.2017 r.)<\/p>\n<\/div>\n

\n

[3]<\/a>https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Eksperyment_wi%C4%99zienny<\/a> [dost\u0119p 18.05.2017 r.].<\/p>\n<\/div>\n

\n

[4]<\/a>P. G. Zimbardo, Efekt Lucyfera Dlaczego dobrzy ludzie czyni\u0105 z\u0142o?<\/i>, redakcja naukowa: Maria Materska, t\u0142umaczenie: Anna Cybulko, Joanna Kowalczewska, J\u00f3zef Radzicki, Marcin Zieli\u0144ski, wyd PWN 2008.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[5]<\/a>M. J. Uglorz, Hamartiologia<\/i>, Toru\u0144 2013, s. 12.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[6]<\/a>H. G. Poehlmann, Kompendium Dogmatyki Ewangelickiej<\/i>, s. 96.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[6]<\/a>Handbuch der Dogmatik<\/i>, Herausgegeben von Theodor Schneider, T. 1, Dusseldorf 2006, s. 167.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[7]<\/a>S. Madejski, Tylko Chrystus \u2013 cz. 1<\/i>, artyku\u0142 na blogu: https:\/\/uczciwieprzedbogiem.wordpress.com\/2017\/06\/08\/tylko-chrystus-cz-i\/<\/a> [dost\u0119p: 8 czerwca 2017 r.].<\/p>\n<\/div>\n

\n

[8]<\/a>Tertulian, Epistulae,<\/i> 64,5.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[9]<\/a>Augustyn, Confessionis<\/i>, 8,5.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[10]<\/a> Tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki Witolda Benedyktowicza, kt\u00f3ry jest polskim podr\u0119cznikiem do etyki ewangelickiej.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[11]<\/a> https:\/\/www.welt.de\/print-welt\/article181751\/Die-Hoelle-ist-ein-Zustand.html<\/a> [dost\u0119p 07.06.2017 r.].<\/p>\n

Bibliografia<\/b><\/p>\n