{"id":634,"date":"2019-11-21T19:48:16","date_gmt":"2019-11-21T18:48:16","guid":{"rendered":"https:\/\/kairos.chat.edu.pl\/?p=634"},"modified":"2019-11-21T19:48:16","modified_gmt":"2019-11-21T18:48:16","slug":"niemieckojezyczne-szkolnictwo-ewangelicko-augsburskie-w-polsce-po-roku-1918-filip-lipinski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/2019-1\/niemieckojezyczne-szkolnictwo-ewangelicko-augsburskie-w-polsce-po-roku-1918-filip-lipinski\/","title":{"rendered":"Niemieckoj\u0119zyczne szkolnictwo ewangelicko-augsburskie w Polsce po roku 1918 | Filip Lipi\u0144ski"},"content":{"rendered":"\n

Wst\u0119p<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Utworzenie niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa polskiego w 1918 roku oznacza\u0142o zaprowadzenie nowego porz\u0105dku polityczno-prawnego na terenach znajduj\u0105cych si\u0119 przed wybuchem I wojny \u015bwiatowej pod panowaniem Niemiec, Austro-W\u0119gier i Rosji. Dzia\u0142ania podejmowane przez kolejne ekipy rz\u0105dz\u0105ce dotyczy\u0142y r\u00f3wnie\u017c obszaru szkolnictwa, w tym szkolnictwa wyznaniowego. Rzecz\u0105 istotn\u0105 w tym przypadku by\u0142o to, \u017ce zar\u00f3wno szkolnictwo, jak i sprawy poszczeg\u00f3lnych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w znajduj\u0105cych si\u0119 na terenie Polski podlega\u0142y pod nadz\u00f3r jednego ministerstwa \u2013 Ministerstwa Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego (dalej: MWRiOP), utworzonego na bazie struktur powo\u0142anego w 1917 roku przez niemieckie i austro-w\u0119gierskie w\u0142adze okupacyjne Departamentu Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego Wydzia\u0142u Wykonawczego Tymczasowej Rady Stanu Kr\u00f3lestwa Polskiego. <\/p>\n\n\n\n

Pa\u0144stwo polskie d\u0105\u017cy\u0142o, przede wszystkim, do ustabilizowania i ujednolicenia stanu prawnego na obszarze trzech dawnych zabor\u00f3w, ale tak\u017ce do wytworzenia poczucia lojalno\u015bci wobec nowego tworu politycznego. By\u0142o to szczeg\u00f3lnie wa\u017cne, poniewa\u017c byt nowo powsta\u0142ego pa\u0144stwa zagro\u017cony by\u0142 przez czynniki wewn\u0119trzne, jak i zewn\u0119trzne. Niestabilna sytuacja na \u015al\u0105sku, zagro\u017cenie ze strony Niemiec, Czechos\u0142owacji, czy bolszewickiej Rosji sprawi\u0142y, \u017ce pierwsze lata po uzyskaniu przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci oznacza\u0142y dla pa\u0144stwa polskiego sta\u0142\u0105 gotowo\u015b\u0107 wojenn\u0105. Tym bardziej istotnym celem rz\u0105du by\u0142o wytworzenie poczucia przynale\u017cno\u015bci pa\u0144stwowej i autorytetu nowych w\u0142adz.  Zadanie to nie by\u0142o \u0142atwe, poniewa\u017c II Rzeczpospolita stanowi\u0142a wielonarodowy, wieloetniczny i wielowyznaniowy konglomerat. W przypadku Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w RP (dalej: KEAwRP), licz\u0105cego w pierwszych latach po wojnie ok. 450 tys. wiernych, najsilniejsz\u0105 grup\u0119 etniczn\u0105 stanowili Niemcy (ok. 70%). Byli to przede wszystkim potomkowie kolonist\u00f3w osiedlonych na terenie Kr\u00f3lestwa Polskiego w pierwszej po\u0142owie XIX wieku. W wyniku propolskich dzia\u0142a\u0144 superintendenta generalnego Juliusza Burschego, jego zaanga\u017cowania w trakcie kongresu wersalskiego oraz w akcjach plebiscytowych, pod nadz\u00f3r KEAwRP, opr\u00f3cz zbor\u00f3w na \u015al\u0105sku Cieszy\u0144skim, przypad\u0142y parafie znajduj\u0105ce si\u0119 przed wybuchem I wojny \u015bwiatowej pod nadzorem Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Lutera\u0144skiego w Cesarstwie Rosyjskim, zw\u0142aszcza na Wo\u0142yniu i Podlasiu. Powo\u0142ano r\u00f3wnie\u017c nowe parafie KEAwRP na terenie dawnej Prowincji Pozna\u0144skiej i Prus Zachodnich w Poznaniu, Bydgoszczy, Toruniu, Gdyni, Grudzi\u0105dzu i Ostrzeszowie. Po przy\u0142\u0105czeniu do Polski rejonu Dzia\u0142dowszczyzny w obr\u0119bie KEAwRP utworzono r\u00f3wnie\u017c parafi\u0119 w Dzia\u0142dowie, a po przy\u0142\u0105czeniu do Polski teren\u00f3w Litwy \u015arodkowej \u2013 parafi\u0119 w Wilnie. Trzon KEAwRP stanowi\u0142y do roku 1939 parafie znajduj\u0105ce si\u0119 przed wybuchem wojny na terenie Kongres\u00f3wki<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Sytuacja szkolnictwa ewangelickiego w Kongres\u00f3wce<\/em> przed rokiem 1918<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Parafie ewangelickie na terenie Kongres\u00f3wki<\/em> stanowi\u0142y nie tylko centra \u017cycia religijnego tamtejszych luteran, ale tak\u017ce w wielu przypadkach miejsce rozwoju kulturowego zamieszkuj\u0105cych te ziemie Niemc\u00f3w. Ze wzgl\u0119du na zasi\u0119g terytorialny wielu parafii, kt\u00f3re niekiedy obejmowa\u0142y obszary ca\u0142ych dzisiejszych powiat\u00f3w, zdarza\u0142o si\u0119, i\u017c zborownicy zamieszkiwali miejscowo\u015bci oddalone od g\u0142\u00f3wnej siedziby parafii o ponad dwadzie\u015bcia kilometr\u00f3w. Rozleg\u0142e obszary parafialne uniemo\u017cliwia\u0142y codzienn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 duszpastersk\u0105 pastorom, a nierzadko bywa\u0142o tak, i\u017c cz\u0142onkowie zboru widzieli swoich duszpasterzy raz na kilka tygodni. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 sytuacja w filiale Po\u017cd\u017cenice, podleg\u0142emu Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Be\u0142chatowie, w kt\u00f3rym pastor prowadzi\u0142 jedynie 13 nabo\u017ce\u0144stw w ci\u0105gu roku. Problem duszpasterstwa rozwi\u0105zano poprzez tworzenie kantorat\u00f3w. Kantoraty, pomimo nazwy sugeruj\u0105cej zwi\u0105zek z muzyk\u0105, by\u0142y lokalnymi jednostkami parafialnymi odpowiedzialnymi za edukacj\u0119 wczesnoszkoln\u0105 i rozw\u00f3j \u017cycia religijnego w mniejszych miejscowo\u015bciach. Posiada\u0142y one w\u0142asne budynki, zwane r\u00f3wnie\u017c kantoratami, pe\u0142ni\u0105ce w tygodniu funkcj\u0119 sali lekcyjnej, a w niedziele i \u015bwi\u0119ta kaplicy. Na mocy ukazu carskiego z 30 kwietnia 1864 kantoraty podzielono na trzy kategorie: kaplice, kaplice z funkcj\u0105 sal nauczania ko\u015bcielnego i szko\u0142y parafialne pod nadzorem pa\u0144stwowym. Na czele kantoratu sta\u0142 mianowany przez pastora, a od 1839 roku przez kolegium ko\u015bcielne (rad\u0119 parafialn\u0105) kantor, do kt\u00f3rego obowi\u0105zk\u00f3w nale\u017ca\u0142o zapewnienie najm\u0142odszym cz\u0142onkom zboru mo\u017cliwo\u015bci kszta\u0142cenia w zakresie religii, rachunk\u00f3w oraz czytania i pisania. Ponadto kantorzy prowadzili nabo\u017ce\u0144stwa, reprezentowali pastora w sprawach urz\u0119dowych, a tak\u017ce, nierzadko, pe\u0142nili rol\u0119 organist\u00f3w i dyrygent\u00f3w miejscowych ch\u00f3r\u00f3w ko\u015bcielnych b\u0105d\u017a orkiestr d\u0119tych. Dziewi\u0119tnastowieczni wiejscy kantorzy cz\u0119sto nie mieli uko\u0144czonych \u017cadnych studi\u00f3w ani przygotowania pedagogicznego. Najcz\u0119\u015bciej byli to potrafi\u0105cy czyta\u0107, pisa\u0107 i liczy\u0107 rzemie\u015blnicy, rolnicy, b\u0105d\u017a dawni \u017co\u0142nierze. Aby podnie\u015b\u0107 poziom umiej\u0119tno\u015bci pedagogicznych kantor\u00f3w, z inspiracji lubelskiego pastora Aleksandra Schoeneicha zacz\u0119to od 1896 roku organizowa\u0107 dla nich kursy i szkolenia. Od 1889 roku odbywa\u0142y si\u0119 coroczne konferencje kantorackie, podczas kt\u00f3rych omawiano najwa\u017cniejsze problemy zwi\u0105zane z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 kantorat\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Opr\u00f3cz kantorat\u00f3w, wiele parafii ewangelickich na terenie Kongres\u00f3wki<\/em> prowadzi\u0142o w\u0142asne szko\u0142y elementarne, a w przypadku wi\u0119kszych miast, jak \u0141\u00f3d\u017a czy Warszawa, r\u00f3wnie\u017c szko\u0142y \u015brednie. Ponadto Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicko-Augsburski w Kr\u00f3lestwie Polskim prowadzi\u0142 w\u0142asne seminarium nauczycielskie, kt\u00f3rego siedziba od roku 1911 mie\u015bci\u0142a si\u0119 w \u0141odzi.<\/p>\n\n\n\n

W roku 1870 w\u0142adze carskie przekszta\u0142ci\u0142y wi\u0119kszo\u015b\u0107 kantorat\u00f3w i szk\u00f3\u0142 zborowych w pa\u0144stwowe szko\u0142y elementarne. Mimo i\u017c do tego przekszta\u0142cenia dosz\u0142o, Ko\u015bci\u00f3\u0142 zachowa\u0142 prawo cz\u0119\u015bciowego nadzoru nad dotychczas zarz\u0105dzanymi przez siebie szko\u0142ami. Od tego momentu nauka w ewangelickich szko\u0142ach odbywa\u0142a si\u0119 w j\u0119zyku rosyjskim. W roku 1913 w specjalnym ok\u00f3lniku Synod Ko\u015bcio\u0142a zaleca\u0142, aby pastorzy przekszta\u0142cali pozostaj\u0105ce pod zarz\u0105dem zbor\u00f3w szko\u0142y kantorackie w szko\u0142y elementarne.<\/p>\n\n\n\n

Na mocy ukazu carskiego z 27 pa\u017adziernika 1905 roku zezwolono na nauczanie lekcji religii w j\u0119zyku ojczystym. Dla luteran w Kr\u00f3lestwie Polskim oznacza\u0142o to, \u017ce w parafiach, w kt\u00f3rych uczniowie pos\u0142ugiwali si\u0119, jako ojczystym, j\u0119zykiem niemieckim, lekcje religii odbywa\u0142y si\u0119 w tym\u017ce j\u0119zyku. Analogicznie w przypadku dzieci, kt\u00f3rych j\u0119zykiem ojczystym by\u0142 polski. Postanowienie carskie z 31 stycznia 1907 roku wprowadza\u0142o mo\u017cliwo\u015b\u0107 nauczania pocz\u0105tkowego dzieci narodowo\u015bci niemieckiej wszystkich przedmiot\u00f3w w ich ojczystym j\u0119zyku.<\/p>\n\n\n\n

W trakcie I wojny \u015bwiatowej, po zaj\u0119ciu ziem Kongres\u00f3wki<\/em> przez wojska niemieckie i austro-w\u0119gierskie w\u0142adze okupacyjne postanowi\u0142y nada\u0107 niemieckiemu szkolnictwu na terenie podbitych teren\u00f3w specjalny status. W tym celu niemieckoj\u0119zyczne szko\u0142y, zar\u00f3wno ewangelickie, jak i katolickie, podporz\u0105dkowano zwi\u0105zkom szkolnym (niem. Landesschulverb\u00e4nde<\/em>). Ewangelickie, niemieckoj\u0119zyczne plac\u00f3wki o\u015bwiatowe przesz\u0142y pod nadz\u00f3r utworzonego 23 lipca 1917 roku w \u0141odzi Niemiecko-Ewangelicki Krajowy Zwi\u0105zek Szkolny.<\/p>\n\n\n\n

Sytuacja niemieckiego szkolnictwa ewangelickiego po utworzeniu niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa polskiego<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Odzyskanie przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci oznacza\u0142o dla szk\u00f3\u0142 prowadzonych przez parafie ewangelickie zmian\u0119 ich ustroju. Zmiany tej, podobnie jak i sposobu, w jaki uregulowane zostan\u0105 kwestie mniejszo\u015bci narodowych, w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny obawiali si\u0119 pastorzy i dzia\u0142acze ko\u015bcielni narodowo\u015bci niemieckiej. W\u0142adze Rzeczypospolitej w osobie Naczelnika Pa\u0144stwa formalnie ratyfikowa\u0142y 1 wrze\u015bnia 1919 roku tzw. ma\u0142y traktat wersalski, gwarantuj\u0105cy poszanowanie praw mniejszo\u015bci narodowych, jednak\u017ce nie uspokoi\u0142o to nastroj\u00f3w panuj\u0105cych w\u015br\u00f3d zamieszkuj\u0105cych Polsk\u0119 Niemc\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci wyznania ewangelickiego.<\/p>\n\n\n\n

W konsekwencji wprowadzenia powszechnego obowi\u0105zku szkolnego, szko\u0142y ewangelickie zosta\u0142y upa\u0144stwowione i przekszta\u0142cone w szko\u0142y publiczne. Konsystorz, jak i w\u0142adze poszczeg\u00f3lnych parafii zyska\u0142y jednak mo\u017cliwo\u015b\u0107 cz\u0119\u015bciowego nadzoru nad organizacj\u0105 dawnych szk\u00f3\u0142. <\/p>\n\n\n\n

Istotn\u0105 kwesti\u0105, kt\u00f3ra wymaga\u0142a rozstrzygni\u0119cia, by\u0142a sprawa j\u0119zyka, w jakim maj\u0105 odbywa\u0107 si\u0119 zaj\u0119cia szkolne. Na mocy uchwa\u0142y Rady Ministr\u00f3w z 7 lutego 1919 roku zlikwidowano ewangelickie i katolickie niemieckie zwi\u0105zki szkolne oraz niemieckie gminy szkolne. W artykule pi\u0119tnastym uchwa\u0142y zadecydowano, i\u017c niemiecki pozostanie j\u0119zykiem nauczania, \u201eo ile \u017cyczy\u0107 sobie tego b\u0119dzie wi\u0119kszo\u015b\u0107 prawnych przedstawicieli dzieci, ucz\u0119szczaj\u0105cych do ka\u017cdej z tych szk\u00f3\u0142\u201d. Przepis wynikaj\u0105cy z uchwa\u0142y zosta\u0142 nast\u0119pnie doprecyzowany w rozporz\u0105dzeniu MWRiOP z 3 marca 1919 dla szk\u00f3\u0142 o mieszanej j\u0119zykowo strukturze w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy: je\u015bli do jakiej\u015b szko\u0142y ucz\u0119szcza\u0142o przynajmniej czterdziestu uczni\u00f3w, kt\u00f3rych rodzice, b\u0105d\u017a opiekunowie prawni \u017cyczyli sobie, aby ich podopieczni pobierali nauk\u0119 w szkole w j\u0119zyku niemieckim, a w pobli\u017cu znajdowa\u0142a si\u0119 inna szko\u0142a, w kt\u00f3rej mo\u017cna by\u0142o zagwarantowa\u0107 nauczanie w j\u0119zyku polskim, zachowywano j\u0119zyk niemiecki jako wyk\u0142adowy. Dodatkowo szko\u0142y niemieckoj\u0119zyczne zosta\u0142y podporz\u0105dkowane lokalnym kuratoriom o\u015bwiaty, kt\u00f3re w wielu przypadkach podejmowa\u0142y decyzj\u0119 arbitralnie, narzucaj\u0105c polski jako j\u0119zyk zaj\u0119\u0107. Zar\u00f3wno uchwa\u0142a, jak i praktyka jej wdra\u017cania budzi\u0142y sprzeciw przedstawicieli mniejszo\u015bci niemieckiej, w tym pastor\u00f3w i dzia\u0142aczy ko\u015bcielnych.<\/p>\n\n\n\n

Dzia\u0142ania pa\u0144stwa podejmowane wobec szk\u00f3\u0142, do kt\u00f3rych ucz\u0119szcza\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 m\u0142odych cz\u0142onk\u00f3w KEAwRP, prowadzi\u0142y do stopniowego ograniczania mo\u017cliwo\u015bci nauczania w j\u0119zyku niemieckim. Ustawa z 17 lutego 1922 roku wprowadza\u0142a nowy porz\u0105dek organizacyjny szkolnictwa powszechnego, poprzez utworzenie rejon\u00f3w szkolnych. W ustawie tej okre\u015blono, \u017ce odleg\u0142o\u015b\u0107 do najbli\u017cszej szko\u0142y ma wynosi\u0107 nie wi\u0119cej ni\u017c trzy kilometry oraz \u017ce do utworzenia rejonu szkolnego wymagana jest liczba minimum czterdziestu uczni\u00f3w. Dla niemieckoj\u0119zycznych szk\u00f3\u0142 kantorackich przepisy te by\u0142y szczeg\u00f3lnie niebezpieczne ze wzgl\u0119du na to, \u017ce szko\u0142y te skupia\u0142y uczni\u00f3w z miejscowo\u015bci oddalonych nierzadko o ponad trzy kilometry, a liczba ucz\u0105cych si\u0119 dzieci w wielu z nich nie przekracza\u0142a czterdziestu. Istnia\u0142a wi\u0119c gro\u017aba likwidacji wielu dawnych szk\u00f3\u0142 zborowych. Mimo i\u017c ustawa zawiera\u0142a klauzul\u0119, \u017ce jej przepisy nie tycz\u0105 si\u0119 szk\u00f3\u0142 mniejszo\u015bci narodowych i wyznaniowych, to na mocy decyzji Najwy\u017cszego Trybuna\u0142u Administracyjnego z 5 czerwca 1925 roku szko\u0142y kantorackie zosta\u0142y podporz\u0105dkowane nowemu prawu.<\/p>\n\n\n\n

Innym przedsi\u0119wzi\u0119ciem pa\u0144stwa polskiego przeciwko du\u017cej cz\u0119\u015bci wiernych KEAwRP by\u0142o powo\u0142anie do pracy w polskoj\u0119zycznych szko\u0142ach publicznych absolwent\u00f3w \u0142\u00f3dzkiego niemieckoj\u0119zycznego seminarium nauczycielskiego, w wyniku czego wiele szk\u00f3\u0142 ewangelickich pozbawionych zosta\u0142o nauczycieli.<\/p>\n\n\n\n

Odpowiedzi\u0105 na dzia\u0142anie pa\u0144stwa polskiego by\u0142a reakcja partii politycznych reprezentuj\u0105cych mniejszo\u015b\u0107 niemieck\u0105 w Sejmie i Senacie. Pastorzy KEAwRP przesy\u0142ali na r\u0119ce deputowanych przedstawicieli mniejszo\u015bci niemieckiej sprawozdania i apele z pro\u015bba o pomoc. Dwie najwa\u017cniejsze partie polityczne dzia\u0142aj\u0105ce na terenie dawnej Kongres\u00f3wki<\/em>, Niemiecka Socjalistyczna Partia Pracy w Polsce (niem. Deutsche Sozialistische Arbeitspartei in Polen<\/em>) oraz Niemieckie Stowarzyszenie Ludowe w Polsce (niem. Deutscher Volksverband in Polen<\/em>) wpisa\u0142y obron\u0119 praw mniejszo\u015bci narodowych i szkolnictwa w j\u0119zykach mniejszo\u015bciowych w swoje statuty. Przewodnicz\u0105cy drugiego z wymienionych ugrupowa\u0144, cz\u0142onek Synodu KEAwRP, pose\u0142 August Utta (z zawodu nauczyciel) wyst\u0119powa\u0142 (r\u00f3wnie\u017c w Lidze Narod\u00f3w) z protestami przeciwko zaprowadzanemu przez polskie w\u0142adze porz\u0105dkowi. <\/p>\n\n\n\n

Inn\u0105 metod\u0105 unikni\u0119cia ogranicze\u0144 wynikaj\u0105cych z pa\u0144stwowego ustawodawstwa by\u0142 wykup budynk\u00f3w szkolnych b\u0105d\u017a odzyskiwanie ich w procesach s\u0105dowych oraz tworzenie nowych, prywatnych szk\u00f3\u0142 ewangelickich. W wyniku batalii prawnych prowadzonych przez pastor\u00f3w parafiom uda\u0142o si\u0119 odzyska\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 dawnych kantorat\u00f3w. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 tutaj parafia w Lipnie, dla kt\u00f3rej, dzi\u0119ki staraniom pastora Ericha Busego, uda\u0142o si\u0119 odzyska\u0107 budynki w Elzanowie, Rybitwach i Or\u0142owie. W 1931 roku uko\u0144czono budow\u0119 niemieckoj\u0119zycznej szko\u0142y ewangelickiej w Ob\u00f3rkach pod Rypinem, do czego przyczyni\u0142 si\u0119 niemiecki pisarz Tomasz Mann, kt\u00f3ry na ten cel przekaza\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 otrzymanej w 1929 roku nagrody Nobla. W\u015br\u00f3d prywatnych szk\u00f3\u0142, z kt\u00f3rych korzysta\u0142a niemiecka m\u0142odzie\u017c ewangelicka, znalaz\u0142y si\u0119 tak\u017ce Niemieckie Gimnazjum Reformowane i Niemieckie Gimnazjum \u017be\u0144skie w \u0141odzi.<\/p>\n\n\n\n

R\u00f3wnie\u017c Konsystorz KEAwRP nie pozostawa\u0142 bierny. W listopadzie 1929 roku wydano ok\u00f3lnik, w kt\u00f3rym zalecano pastorom, \u017ceby tam, gdzie jest to konieczne, podejmowa\u0107 starania o zachowanie nauczania w j\u0119zyku niemieckim. Superintendent generalny Juliusz Bursche negocjowa\u0142 z w\u0142adzami pa\u0144stwowymi, np. kwesti\u0119 zachowania j\u0119zyka niemieckiego jako j\u0119zyka nauczania w szko\u0142ach kantorackich na Wo\u0142yniu.<\/p>\n\n\n\n

MWRiOP podejmowa\u0142o dalsze kroki, maj\u0105ce na celu ujednolicenia systemu o\u015bwiaty w Polsce. Najwi\u0119cej zmian przynios\u0142a centralizacja systemu o\u015bwiaty z 1932, zwana reform\u0105 J\u0119drzejowiczowsk\u0105<\/em>. Zmienia\u0142a ona dotychczasowe rozwi\u0105zania organizacji szkolnictwa, bazuj\u0105ce cz\u0119\u015bciowo na przepisach pa\u0144stw zaborczych, ustalaj\u0105c siedmioklasowe obowi\u0105zkowe szko\u0142y podstawowe, czteroletnie gimnazja i dwuletnie licea. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 szk\u00f3\u0142 kantorackich prowadzi\u0142a nauczanie pocz\u0105tkowe, realizowane w ci\u0105gu pierwszych czterech lat edukacji. Reforma zezwala\u0142a na podzia\u0142 etap\u00f3w edukacyjnych w szko\u0142ach podstawowych, st\u0105d pod tym wzgl\u0119dem nie istnia\u0142o zagro\u017cenie wobec szk\u00f3\u0142 zborowych. MWRiOP publikowa\u0142o r\u00f3wnie\u017c list\u0119 ekwiwalentnych podr\u0119cznik\u00f3w dla szk\u00f3\u0142 z niemieckim j\u0119zykiem nauczania. Jedn\u0105 z konsekwencji centralizacji szkolnictwa by\u0142o przekszta\u0142cenie przez kuratoria o\u015bwiaty wielu dotychczasowych szk\u00f3\u0142 z niemieckim j\u0119zykiem nauczania w szko\u0142y polskoj\u0119zyczne. Przeciwko takim dzia\u0142aniom pastorzy sk\u0142adali oficjalne protesty oraz wytaczali procesy s\u0105dowe. Wspomniany ju\u017c ks. Erich Buse z Lipna wystosowa\u0142 221 protest\u00f3w i proces\u00f3w w tej sprawie, w\u0142\u0105cznie z odwo\u0142ywaniem si\u0119 do Najwy\u017cszego Trybuna\u0142u Administracyjnego. Innym czynnikiem sprzyjaj\u0105cym przekszta\u0142caniu niemieckoj\u0119zycznych szk\u00f3\u0142 w szko\u0142y polskoj\u0119zyczne by\u0142a stopniowa polonizacja obywateli polskich narodowo\u015bci niemieckiej, kt\u00f3rzy w pewnym momencie przestali postrzega\u0107 nauczanie ich dzieci w j\u0119zyku niemieckim za rzecz konieczn\u0105. R\u00f3wnie\u017c prywatne szko\u0142y ewangelickie zosta\u0142y poddane kontroli MWRiOP. Ustawa z 11 marca 1932 o prywatnych szko\u0142ach oraz zak\u0142adach naukowych i wychowawczych<\/em> zawiera\u0142a ponadto mo\u017cliwo\u015b\u0107 za\u017c\u0105dania od kandydat\u00f3w na dyrektor\u00f3w, kierownik\u00f3w i nauczycieli pisemnego potwierdzenia lojalno\u015bci wobec pa\u0144stwa polskiego, wystawionego przez odpowiednie w\u0142adze pa\u0144stwowe. Ustawa zak\u0142ada\u0142a r\u00f3wnie\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107 likwidacji szko\u0142y prywatnej w momencie, gdy stwierdzono, i\u017c przekazywane w niej tre\u015bci charakteryzuj\u0105 si\u0119 brakiem lojalno\u015bci wobec pa\u0144stwa. Mia\u0142o to szczeg\u00f3lne znaczenie w kontek\u015bcie napi\u0119tej sytuacji politycznej czas\u00f3w sanacji<\/em>. Konflikt szkolny pomi\u0119dzy zwi\u0105zanymi z KEAwRP nauczycielami i dzia\u0142aczami ko\u015bcielnymi a w\u0142adzami pa\u0144stwowymi pog\u0142\u0119bia\u0142 si\u0119, czego apogeum stanowi\u0142o zlikwidowanie w 1937 roku przez w\u0142adze wojew\u00f3dztwa \u0142\u00f3dzkiego Niemieckiego Zwi\u0105zku Nauczycieli z siedzib\u0105 w \u0141odzi. Na popraw\u0119 stosunk\u00f3w nie mia\u0142a wp\u0142ywu r\u00f3wnie\u017c dwustronna deklaracja z 5 listopada 1937 roku zawarta pomi\u0119dzy rz\u0105dami Rzeczypospolitej Polskiej i Rzeszy Niemieckiej o prawach mniejszo\u015bci narodowych.<\/p>\n\n\n\n

Podsumowanie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Odzyskanie przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci poci\u0105ga\u0142o za sob\u0105 reform\u0119 szkolnictwa na terenach pa\u0144stwa polskiego. Poszczeg\u00f3lne akty prawne i decyzje w\u0142adz pa\u0144stwowych mia\u0142y na celu stopniowe ujednolicenie systemu kszta\u0142cenia. Dzia\u0142ania administracji publicznej nierzadko nara\u017ca\u0142y sytuacj\u0119 niemieckoj\u0119zycznego szkolnictwa ewangelickiego zale\u017cnego od KEAwRP. Przez ca\u0142y okres II Rzeczypospolitej trwa\u0142a batalia o zachowanie j\u0119zyka niemieckiego, jako j\u0119zyka nauczania w szko\u0142ach kantorackich i innych plac\u00f3wkach edukacyjnych zwi\u0105zanych z Ko\u015bcio\u0142em. Upa\u0144stwowienie szk\u00f3\u0142 poci\u0105ga\u0142o za sob\u0105 przej\u0119cie nadzoru nad miejscem kszta\u0142cenia m\u0142odych ewangelik\u00f3w przez MWRiOP oraz lokalne kuratoria o\u015bwiaty. Post\u0119powanie w\u0142adz pa\u0144stwowych nierzadko zagra\u017ca\u0142o utrzymaniu j\u0119zyka niemieckiego w szko\u0142ach, przeciwko czemu protestowali pastorzy, nauczyciele, dzia\u0142acze ko\u015bcielni oraz w\u0142adze KEAwRP. Innym rozwi\u0105zaniem by\u0142o przejmowanie upa\u0144stwowionych szk\u00f3\u0142 przez parafie ewangelickie oraz tworzenie nowych, prywatnych plac\u00f3wek kszta\u0142cenia. Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to jednak ze znacznymi kosztami. Reforma J\u0119drzejowiczowska <\/em>z 1932 roku, maj\u0105ca na celu ujednolicenie administracji i dozoru szkolnego na terenie dawnych trzech zabor\u00f3w, wzmocni\u0142a pozycj\u0119 MWRiOP oraz kuratori\u00f3w o\u015bwiaty, co przyspieszy\u0142o polonizacj\u0119 niemieckoj\u0119zycznych szk\u00f3\u0142. W walk\u0119 o zachowanie niemieckoj\u0119zycznego szkolnictwa ewangelickiego zaanga\u017cowani byli r\u00f3wnie\u017c deputowani do Sejmu i Senatu z ramienia partii mniejszo\u015bci niemieckiej w Polsce.<\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Opracowania i monografie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Heike, Otto, Die\ndeutsche Minderheit in Polen bis 1939<\/em>, Leverkusen 1985.<\/p>\n\n\n\n

K\u0142aczkow,\nJaros\u0142aw, Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicko-Augsburski\nw Polsce w latach 1918-1939<\/em>, Toru\u0144 2017.<\/p>\n\n\n\n

Kneifel, Eduard, Das Kantoratswesen der Evangelisch-Augsburgischen Kirche in Polen, <\/em>\u201eKirche\nim Osten\u201c, t. 17, G\u00f6ttingen 1974, s. 144-155.<\/p>\n\n\n\n

Kneifel, Eduard, Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden in Polen 1555-1939<\/em>,\nVierkirchen 1971.<\/p>\n\n\n\n

Kneifel, Eduard, Geschichte der Evangelisch-Augsburgischen Kirche in Polen<\/em>,\nNiedermanschaft \u00fcber Winsen\/Luhe 1962.<\/p>\n\n\n\n

Krajewska,\nHanna, Szko\u0142y i nauka religii – udzia\u0142\n\u0142\u00f3dzkich protestant\u00f3w w procesie kszta\u0142cenia m\u0142odzie\u017cy 1820-1914<\/em>, \u201eRozprawy\nz Dziej\u00f3w O\u015bwiaty\u201c, t. 40, Warszawa 2000, s. 59-86.<\/p>\n\n\n\n

Akty prawne:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Uchwa\u0142a Rady\nMinistr\u00f3w o szko\u0142ach powszechnych z niemieckim j\u0119zykiem nauczania<\/em>,\nDz.Pr.P.P. 1919 nr 21 poz. 232.<\/p>\n\n\n\n

Traktat\nmi\u0119dzy G\u0142\u00f3wnemi Mocarstwami sprzymierzonemi i stowarzyszonemi a Polsk\u0105,\npodpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 r.<\/em>, Dz.U. 1920 nr 110 poz. 728.<\/p>\n\n\n\n

Ustawa z dnia 17\nlutego 1922 o zak\u0142adaniu i utrzymywaniu publicznych szk\u00f3\u0142 powszechnych<\/em>,\nDz.U. 1922 nr 18 poz. 143.<\/p>\n\n\n\n

Ustawa z dnia 11\nmarca 1932 r. o prywatnych szko\u0142ach oraz zak\u0142adach naukowych i wychowawczych<\/em>,\nDz.U. 1932 nr 33 poz. 343.<\/p>\n\n\n\n

Ustawa z dnia 11\nmarca 1932 r. o ustroju szkolnictwa<\/em>, Dz.U. 1932 nr 38 poz. 389.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wst\u0119p Utworzenie niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa polskiego w 1918 roku oznacza\u0142o zaprowadzenie nowego porz\u0105dku polityczno-prawnego na terenach znajduj\u0105cych si\u0119 przed wybuchem I wojny \u015bwiatowej pod panowaniem Niemiec, Austro-W\u0119gier i Rosji. Dzia\u0142ania podejmowane przez kolejne ekipy rz\u0105dz\u0105ce dotyczy\u0142y r\u00f3wnie\u017c obszaru szkolnictwa, w tym szkolnictwa wyznaniowego. Rzecz\u0105 istotn\u0105 w tym przypadku by\u0142o to, \u017ce zar\u00f3wno szkolnictwo, jak i sprawy […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":652,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-634","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-2019-1"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/634","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=634"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/634\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media\/652"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=634"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=634"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=634"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}