Synod w \u0141odzi<\/strong><\/p>\n\n\n\nDo\nlistopada 1936 roku Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski funkcjonowa\u0142 na podstawie\n\u201eUstawy dla Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w Kr\u00f3lestwie Polskim\u201d, pochodz\u0105cej\nz 1849 r. Ustawa ta znacznie ogranicza\u0142a samodzielno\u015b\u0107 struktur ko\u015bcielnych.\nUrz\u0119dnicy monarchy powo\u0142ywali najwy\u017csz\u0105 w\u0142adz\u0119 zwan\u0105 Konsystorzem, kt\u00f3ry\nposiada\u0142 pe\u0142n\u0105 w\u0142adz\u0119 w Ko\u015bciele i decydowa\u0142 o sprawach administracyjnych,\nprawnych czy edukacyjnych. Gdy powsta\u0142o niepodleg\u0142e pa\u0144stwo polskie oraz zosta\u0142\npowo\u0142any rz\u0105d, to wszystkie uprawnienia w\u0142adzy zaborczej, kt\u00f3re wynika\u0142y z\nustawy z 1849 r., przesz\u0142y na r\u00f3wnoleg\u0142e w\u0142adze polskie, czyli Ministerstwa\nWyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego. W dniach 17-18 pa\u017adziernika 1917\nroku odby\u0142 si\u0119 tzw. synod \u0142\u00f3dzki, na kt\u00f3rym w\u0142adze okupacyjne (Austria i\nNiemcy) przedstawi\u0142y projekt ustawy zmieniaj\u0105cy ustr\u00f3j Ko\u015bcio\u0142a z\npa\u0144stwowo-konsystorskiego na synodalny. Mia\u0142a zosta\u0107 uchwalona r\u00f3wnie\u017c nowa\nustawa reguluj\u0105ca stosunek Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-augsburskiego do pa\u0144stwa. <\/p>\n\n\n\n
Konstytucja marcowa<\/strong><\/p>\n\n\n\n10\nlutego 1919 r. Naczelnik Pa\u0144stwa \u2013 J\u00f3zef Pi\u0142sudski dokona\u0142 uroczystego otwarcia\npierwszego sejmu. Zadaniem parlamentu by\u0142o przygotowanie konstytucji. Sprawy wyznaniowe\nnie by\u0142y do ko\u0144ca uporz\u0105dkowane, brakowa\u0142o regulacji pa\u0144stwowych. W dniu 1\nlistopada 1919 r. Rada Ministr\u00f3w pod przewodnictwem Ignacego Paderewskiego\nuchwali\u0142a rz\u0105dowy projekt konstytucji pt. \u201eUstawa Konstytucyjna\nRzeczypospolitej Polskiej\u201d. Stosunek pa\u0144stwa do Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego mia\u0142\nby\u0107 ustalony na zasadzie porozumienia rz\u0105du polskiego i papie\u017ca, a stosunek do\ninnych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w po wys\u0142uchaniu przez rz\u0105d ich krajowej reprezentacji. Taki\nspos\u00f3b rozwi\u0105zania tego problemu wywo\u0142a\u0142 protesty ze strony kierownictwa\nKo\u015bcio\u0142a ewangelicko-augsburskiego, kt\u00f3re wyst\u0105pi\u0142o z publicznym o\u015bwiadczeniem,\n\u017ce rz\u0105d nie mo\u017ce przyzna\u0107 naczelnego miejsca w pa\u0144stwie Ko\u015bcio\u0142owi rzymskokatolickiemu,\na Ko\u015bcio\u0142om ewangelickim nada\u0107 status stowarzysze\u0144 religijnych. Protest ten zosta\u0142\nopublikowany w \u201eKurierze Warszawskim\u201d. W prote\u015bcie bra\u0142a udzia\u0142 r\u00f3wnie\u017c \u201ePolska\nM\u0142odzie\u017c Ewangelicka\u201d \u2013 zwi\u0105zku m\u0142odzie\u017cowego dzia\u0142aj\u0105cego w o\u015brodku\nakademickim w Warszawie, a tak\u017ce \u201ePolskie Stowarzyszenie Ewangelickie\u201d. Juliusz\nBursche i przewodnicz\u0105cy konsystorza Jakub Glass reprezentowali stron\u0119\newangelick\u0105 w rokowaniach w sprawie statusu Ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich. Protesty mia\u0142y\nzabezpieczy\u0107 pozycj\u0119 Ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich wobec gro\u017aby dyskryminowania ich w\ntoku debaty konstytucyjnej. Ko\u015bcio\u0142y walczy\u0142y o r\u00f3wnouprawnienie oraz o w\u0142asne\nprawa. Protesty sk\u0142oni\u0142y komisj\u0119 konstytucyjn\u0105 do z\u0142o\u017cenia obietnicy, \u017ce do\nprojektu konstytucji zostan\u0105 wprowadzone zmiany dotycz\u0105ce pozycji Ko\u015bcio\u0142a\nrzymskokatolickiego. Poprawki te uwzgl\u0119dniono w ostatecznie uchwalonym tek\u015bcie.\nNowa konstytucja zawiera\u0142a jednak sprzeczno\u015bci, kt\u00f3re polega\u0142y na tym, \u017ce z\njednej strony przyznawano Ko\u015bcio\u0142owi rzymskokatolickiemu g\u0142\u00f3wn\u0105 pozycj\u0119 w\npa\u0144stwie, a z drugiej strony jednocze\u015bnie przyznawano r\u00f3wnouprawnienie innym zwi\u0105zkom\nwyznaniowym. Mimo tak spornych ustale\u0144 dotycz\u0105cych pozycji Ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Polsce,\nkierownictwa Ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich odczu\u0142y ulg\u0119, poniewa\u017c rz\u0105d uwzgl\u0119dni\u0142 ich\npostulaty. Dnia 17 marca 1921 r.\nuchwalono konstytucj\u0119 Rzeczypospolitej, zwan\u0105 Konstytucj\u0105 Marcow\u0105. Rozdzia\u0142\ndotycz\u0105cy Ko\u015bcio\u0142\u00f3w i wyzna\u0144 zawiera\u0142 dziesi\u0119\u0107 artyku\u0142\u00f3w, w kt\u00f3rych m.in.\nzapewniano wolno\u015b\u0107 i r\u00f3wno\u015b\u0107 religijn\u0105 oraz narodowo\u015bciow\u0105, wolno\u015b\u0107 sumienia i\nwyznania, uznano tak\u017ce, i\u017c wyznanie rzymskokatolickie b\u0119dzie religi\u0105 przewa\u017caj\u0105c\u0105\ni rz\u0105dz\u0105c\u0105 si\u0119 w\u0142asnymi prawami, a Ko\u015bcio\u0142y mniejszo\u015bciowe b\u0119d\u0105 dzia\u0142a\u0142y na\npodstawie w\u0142asnych ustaw, kt\u00f3rych uznania pa\u0144stwo nie odm\u00f3wi.<\/p>\n\n\n\n
Synod Konstytuuj\u0105cy<\/strong><\/p>\n\n\n\nSynod\nKonstytucyjny Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego mia\u0142 miejsce w latach\n1922\u20131923. Obrady odby\u0142y si\u0119 w czterech sesjach. W trakcie obrad utworzy\u0142y si\u0119 dwa\nugrupowania. Pierwsz\u0105 grup\u0119 \u2013 \u0142\u00f3dzk\u0105 \u2013 reprezentowa\u0142o oko\u0142o 65 delegat\u00f3w pod\nprzewodnictwem przedstawicieli mniejszo\u015bci niemieckiej w Senacie i Sejmie, Josefa\nSpickermana i Augusta Utty, oraz ksi\u0119\u017ca \u0142\u00f3dzcy z Juliusem Dietrichem na czele. Druga grupa \u2013 warszawska \u2013 sk\u0142ada si\u0119 z 67\ndelegat\u00f3w, do niej nale\u017ca\u0142 Juliusz Bursche oraz przewa\u017caj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 ksi\u0119\u017cy,\nprofesorowie Wydzia\u0142u Teologii Ewangelickiej Uniwersytetu Warszawskiego, a\ntak\u017ce \u015bwieccy delegaci z mniejszych parafii. Przedmiotem obrad mia\u0142o by\u0107\nuchwalenie prawa wewn\u0119trznego Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w RP oraz projektu\nustawy o jego stosunku do pa\u0144stwa polskiego. Obydwa ugrupowania przed\u0142o\u017cy\u0142y\nsynodowi dwa r\u00f3\u017cne projekty dotycz\u0105ce przysz\u0142ych rozstrzygni\u0119\u0107 wymienionych\nwy\u017cej kwestii. Obrady przebiega\u0142y w spos\u00f3b bardzo burzliwy, z wielk\u0105\nzaci\u0119to\u015bci\u0105 i ostro\u015bci\u0105. Wynika\u0142o to z konfliktu narodowo\u015bciowego, poniewa\u017c\nznaczna cz\u0119\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a by\u0142a \u201ewi\u0119kszo\u015bci\u0105 niemieck\u0105\u201d i chcia\u0142a sobie\nzapewni\u0107 pewien wp\u0142yw wewn\u0105trz Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w RP, co mog\u0142o\ndoprowadzi\u0107 do roz\u0142amu w Ko\u015bciele. Spory toczy\u0142y si\u0119 wok\u00f3\u0142 zasadniczego ustroju\nKo\u015bcio\u0142a, sk\u0142adu synodu, ordynacji wyborczej delegat\u00f3w \u015bwieckich i duchownych\noraz udzia\u0142u Wydzia\u0142u Teologii Ewangelickiej Uniwersytetu Warszawskiego w\nkszta\u0142ceniu przysz\u0142ych duchownych. Zosta\u0142a poruszona r\u00f3wnie\u017c kwestia, czy\nKo\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 by\u0107 wolny, autonomiczny, czy krajowy. Delegaci niemieccy pr\u00f3bowali\nzrealizowa\u0107 koncepcj\u0119 Ko\u015bcio\u0142a wolnego, czyli oddzielonego od pa\u0144stwa, co mia\u0142o\nzmniejszy\u0107 ingerencj\u0119 w\u0142adz pa\u0144stwowych w jego dzia\u0142alno\u015b\u0107. Ostatecznie uda\u0142o\nsi\u0119 doprowadzi\u0107 do porozumienia i uchwali\u0107 projekt ustawy dotycz\u0105cej stosunku\nKo\u015bcio\u0142a do pa\u0144stwa polskiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-Aaugsburski mia\u0142 otrzyma\u0107\nstatus Ko\u015bcio\u0142a krajowego, okre\u015blanego jako \u201ewolny i autonomiczny\u201d. W\u0142adze\npa\u0144stwowe mia\u0142y mie\u0107 zagwarantowane prawo do wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania w zatwierdzeniu\nprezesa i wiceprezesa konsystorza, og\u0142aszania ustaw wydanych przez stron\u0119\nko\u015bcieln\u0105 oraz przy wprowadzaniu w \u017cycie ordynacji podstawowej. Ustawy\nko\u015bcielne mia\u0142y by\u0107 uprawomocnione po stwierdzeniu przez Ministerstwo Wyzna\u0144\nReligijnych i O\u015bwiecenia Publicznego ich zgodno\u015bci z ustawami pa\u0144stwa. Wsp\u00f3lna\nustawa obydw\u00f3ch ugrupowa\u0144 zmieni\u0142a podstawy ustrojowe Ko\u015bcio\u0142a z konsystorskich\nna synodalno-konsystorskie. Na zako\u0144czenie obrad synodu utworzono komisj\u0119\nz\u0142o\u017con\u0105 z dziesi\u0119ciu os\u00f3b z ks. Juliuszem Burschem na czele, kt\u00f3ra zosta\u0142a upowa\u017cniona\ndo prowadzenia rozm\u00f3w z rz\u0105dem na temat uchwalonych przez synod projekt\u00f3w ustaw.\nJednak do porozumienia z pa\u0144stwem, kt\u00f3rego spodziewa\u0142 si\u0119 Juliusz Bursche, nie\ndosz\u0142o. Uchwalone projekty nie zosta\u0142y wykorzystane. Prawdopodobnie wynika\u0142o to\nst\u0105d, \u017ce rz\u0105d nie mia\u0142 uregulowanego stosunku Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego do\nustale\u0144 Konstytucji Marcowej.<\/p>\n\n\n\n
Regulacje pozycji prawnej Ko\u015bcio\u0142a<\/strong><\/p>\n\n\n\nJesieni\u0105\n1929 r. rz\u0105d zawiadomi\u0142 Juliusza Burschego o gotowo\u015bci do zaj\u0119cia si\u0119\nuregulowaniem stosunk\u00f3w prawnych Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-augsburskiego. Celem\nrz\u0105du nie by\u0142o opracowanie projekt\u00f3w synodu konstytucyjnego z 1923 r., ale\nprojekt\u00f3w przygotowanych przez Ministerstwo Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia\nPublicznego. Te ostatnie stale poprawiano i przedk\u0142adano superintendentowi a\u017c do\nlata 1933 roku, co by\u0142o wyrazem d\u0105\u017cenia rz\u0105du do pokazania, \u017ce w pe\u0142ni\nkontroluje Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski. Projekty te dotyczy\u0142y ustaw\npa\u0144stwowych, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 przedmiotem rozm\u00f3w mi\u0119dzy Ko\u015bcio\u0142em a pa\u0144stwem.\nKo\u015bcio\u0142owi i superintendentowi generalnemu pozostawiono tylko mo\u017cliwo\u015b\u0107 zaj\u0119cia\nstanowiska. Te dzia\u0142ania rz\u0105du mia\u0142y prowadzi\u0107 do najwy\u017cszej mo\u017cliwej ingerencji\npa\u0144stwa w sprawy ko\u015bcielne. Kiedy przedstawiono Juliuszowi Burschemu czwart\u0105\nju\u017c wersj\u0119 projektu ustawy o stosunkach mi\u0119dzy pa\u0144stwem a Ko\u015bcio\u0142em ewangelicko-augsburskim,\nten wyrazi\u0142 sw\u00f3j sprzeciw w obszernym stanowisku, w kt\u00f3rym przedstawi\u0142 swoje\nzastrze\u017cenia odno\u015bnie do bezpo\u015bredniej ingerencji pa\u0144stwa w sprawy Ko\u015bcio\u0142a.\nBursche odrzuci\u0142 projekt, poniewa\u017c podnosi\u0142 on rang\u0119 Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego\nprzez to, \u017ce w Ko\u015bciele lutera\u0144skim nie uznawano by urz\u0119dowych nazw \u201eksi\u0105dz\u201d i\n\u201ebiskup\u201d.<\/p>\n\n\n\n
W\nlipcu 1935 r. pertraktacje komisji mi\u0119dzyministerialnej i konsultacje z\nJuliuszem Burschem by\u0142y na tyle zaawansowane, \u017ce tekst projektu ustawy\npa\u0144stwowej o \u201eStosunku pa\u0144stwa do Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego\u201d i projekt\n\u201eZasadniczej ustawy wewn\u0119trznej\u201d zosta\u0142y ustalone. W trakcie rokowa\u0144 napotkano\nwiele problem\u00f3w, poniewa\u017c inne ministerstwa zg\u0142osi\u0142y zmiany do ustawy o\nstosunku pa\u0144stwa do Ko\u015bcio\u0142a, np. Ministerstwo Spraw Wojskowych za\u017c\u0105da\u0142o, aby\npozostawi\u0107 kierownicze funkcje w KEA w RP jednej osobie. W\u0142\u0105czono tak\u017ce do\nzakresu obj\u0119tego ustaw\u0105 g\u0142osy wojewod\u00f3w (pozna\u0144skiego i \u015bl\u0105skiego). Bursche i\nMinisterstwo Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego musieli zaj\u0105\u0107 si\u0119\nkrytyk\u0105 ze strony rzymskokatolickiej. Aby unikn\u0105\u0107 kolejnych niepo\u017c\u0105danych\ndylemat\u00f3w i mo\u017cliwych ingerencji w projekty, rz\u0105d zadecydowa\u0142 o przed\u0142o\u017cenie\nnadania mocy dekretu Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej. Po przyj\u0119ciu przez\nRad\u0119 Ministr\u00f3w projektu ustawy o prawie zewn\u0119trznym czyli stosunku pa\u0144stwa\npolskiego do Ko\u015bcio\u0142a, zosta\u0142 on w dniu 25 listopada 1936 r. podpisany przez\nPrezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mo\u015bcickiego i og\u0142oszony jako \u201eDekret\nPrezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 listopada 1936 roku dotycz\u0105cy\nstosunku pa\u0144stwa do Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej\nPolskiej\u201d. Dekret okre\u015bli\u0142 stosunek pa\u0144stwa do Ko\u015bcio\u0142a, przyznawa\u0142 Ko\u015bcio\u0142owi\npe\u0142n\u0105 swobod\u0119 wyznawania i wykonywania kultu religijnego oraz prawo do samorz\u0105dzenia,\nale w obr\u0119bie \u201egranic zakre\u015blonych przez ustawodawstwo pa\u0144stwowe, w\nszczeg\u00f3lno\u015bci przez niniejszy dekret\u201d oraz zgodnie z przepisami \u201eZasadniczej\nustawy wewn\u0119trznej\u201d. Dekret stwierdza\u0142, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicko-Augsburski w RP\njest samodzielny, niezale\u017cny \u201e\u2026od jakiejkolwiek w\u0142adzy zagranicznej\u201d. Po wej\u015bciu\nw \u017cycie dekretu Mo\u015bcickiego dosz\u0142o do g\u0142\u0119bokiego podzia\u0142u ca\u0142ego Ko\u015bcio\u0142a na\nzwolennik\u00f3w i przeciwnik\u00f3w tej regulacji.\nPodzia\u0142 przebiega\u0142 w poprzek dw\u00f3ch narodowo\u015bci (polskiej i niemieckiej). Na\nprzyk\u0142ad w polskim obozie bardzo krytycznie wobec ustawy wyst\u0105pi\u0142 senator Ludwik\nJ\u00f3zef Evert, kt\u00f3ry uwa\u017ca\u0142, \u017ce \u201eUstawa daleka jest od idea\u0142u. Najwi\u0119kszym jej\nbrakiem jest mn\u00f3stwo otwartych spraw i ci\u0105g\u0142e odsy\u0142anie do wojewody b\u0105d\u017a ministra.\nTo daje niezr\u0119cznym b\u0105d\u017a nielojalnym ludziom z obydw\u00f3ch stron mn\u00f3stwo okazji do\npieniactwa i szykan\u201d. Warto wspomnie\u0107, \u017ce senator Evert wprowadzi\u0142 par\u0119\npoprawek do ustawy, kt\u00f3re jednak w niewielkim tylko stopniu zwi\u0119ksza\u0142y\nsamodzielno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a. Dosz\u0142o tak\u017ce do polemiki mi\u0119dzy superintendentem\nBurschem a ks. Zygmuntem Michelisem, kt\u00f3ry by\u0142 w komisji przygotowuj\u0105cej ustaw\u0119\no stosunku pa\u0144stwa polskiego do Ko\u015bcio\u0142a. W dniu 27 pa\u017adziernika ks. Michelis rozmawia\u0142\nz grup\u0105 niemieck\u0105, kt\u00f3rej o\u015bwiadcza\u0142, \u017ce zb\u00f3r warszawski te\u017c jest przeciwny\nnowej ustawie. Dnia 17 grudnia 1936 r. rz\u0105d przyj\u0105\u0142 \u201eZasadnicz\u0105 ustaw\u0119\nwewn\u0119trzn\u0105\u201d czyli prawo wewn\u0119trzne Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w RP w\nbrzmieniu podpisanym przez superintendenta Burschego i komisj\u0119 oraz wprowadzi\u0142\nj\u0105 w \u017cycie w postaci rozporz\u0105dzenia. <\/p>\n\n\n\n
G\u0142\u00f3wn\u0105\nprzyczyn\u0105 konfliktu pomi\u0119dzy pa\u0144stwem a Ko\u015bcio\u0142em Ewangelicko-Augsburskim w RP\ni innymi Ko\u015bcio\u0142ami ewangelickimi w II RP by\u0142 brak zaufania do \u201eNiemc\u00f3w\u201d i\nnacjonalistyczna polityka rz\u0105d\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski nie by\u0142 dominuj\u0105cym i\nodgrywaj\u0105cym wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w dzia\u0142alno\u015bci ko\u015bcielnej. W\u0142adze zauwa\u017cy\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142\ndopiero, gdy zacz\u0105\u0142 nim kierowa\u0107 w spos\u00f3b lojalny ks. superintendent Juliusz Bursche. Rz\u0105dy II RP od pocz\u0105tku\nswojego istnienia nie ukrywa\u0142y wrogo\u015bci do mniejszo\u015bci narodowych, etnicznych,\nczy religijnych, czego przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107, np. akcja rewindykacyjna wymierzona\nprzeciwko prawos\u0142awnym.<\/p>\n\n\n\n
BIBLIOGRAFIA<\/strong><\/p>\n\n\n\nAlabrudzi\u0144ska\nE., Protestantyzm w Polsce w latach 1918\n\u2013 1939<\/em>, Toru\u0144 2004<\/p>\n\n\n\nGastpary W., Protestantyzm w Polsce w dobie dw\u00f3ch wojen\n\u015bwiatowych<\/em>, cz. 1: 1914 \u2013 1939, Warszawa 1978.<\/p>\n\n\n\nGastpary W., Stosunek pa\u0144stwa do Ko\u015bcio\u0142\u00f3w i wyzna\u0144 w\nKonstytucji marcowej<\/em>, RT, XI: 1969, z. 2.<\/p>\n\n\n\nK\u0142aczkow J., Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicko-Augsburskie w Polsce w\nlatach 1918-1939<\/em>, Wydawnictwo UMK, Toru\u0144 2017.<\/p>\n\n\n\nKrebs B., Pa\u0144stwo, Nar\u00f3d, Ko\u015bci\u00f3\u0142. Biskup Juliusz\nBursche a spory protestantyzmu w Polsce w latach 1917 \u2013 1939<\/em>, Bielsko \u2013\nBia\u0142a 1998.<\/p>\n\n\n\nMaksymilian Gadowski<\/strong>\n\u2013 urodzony w Cieszynie, luteranin, student teologii ewangelickiej na\nChrze\u015bcija\u0144skiej Akademii Teologicznej. Interesuje si\u0119 teologi\u0105 historyczn\u0105\noraz teologi\u0105 praktyczn\u0105. Pasjonat\nstarej motoryzacji, transportu publicznego oraz literatury kryminalnej.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"W 1918 r. w Niemczech mia\u0142a miejsce rewolucja listopadowa, w wyniku kt\u00f3rej J\u00f3zef Pi\u0142sudski zosta\u0142 zwolniony z twierdzy w Magdeburgu. 10 listopada 1918 roku przyby\u0142 do Warszawy. Dnia 11 listopada 1918 r. po 123 latach niewoli Polska odzyska\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107, staj\u0105c si\u0119 wolnym i suwerennym pa\u0144stwem. Tego samego dnia, w lesie Compiegne mi\u0119dzy pa\u0144stwami Ententy a […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":651,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-636","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-2019-1"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/636","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=636"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/636\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media\/651"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=636"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=636"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=636"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}