{"id":647,"date":"2019-11-21T20:40:38","date_gmt":"2019-11-21T19:40:38","guid":{"rendered":"https:\/\/kairos.chat.edu.pl\/?p=647"},"modified":"2019-11-21T20:40:38","modified_gmt":"2019-11-21T19:40:38","slug":"bronislaw-trentowski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/2019-1\/bronislaw-trentowski\/","title":{"rendered":"Bronis\u0142aw Trentowski | Bartosz Ciemniak"},"content":{"rendered":"\n

Wst\u0119p<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dlaczego Bronis\u0142aw Trentowski, m\u00f3g\u0142by kto\u015b spyta\u0107? \u2013 Gdy cz\u0142owiek dorasta, w pewnym momencie u\u015bwiadamia sobie, jak bardzo podobny jest do rodzic\u00f3w, a je\u017celi nie do nich \u2013 to cechy w\u0142asne dostrzega\u0107 zaczyna u jeszcze starszego pokolenia \u2013 swoich dziadk\u00f3w. Podobnie jest z kultur\u0105. Kim jestem, jaki <\/em>jestem? \u2013 by to zrozumie\u0107, nie wystarczy zna\u0107 sw\u0105 rodzin\u0119, trzeba ponadto si\u0119gn\u0105\u0107 wzrokiem wstecz na epoki, kt\u00f3re poprzedza\u0142y nasz\u0105 tera\u017aniejszo\u015b\u0107 \u2013 na histori\u0119. \u2013 I tu pojawia si\u0119 Trentowski, jako jeden z duchowych ojc\u00f3w mesjanizmu polskiego<\/em> kt\u00f3ry, do tego nie musz\u0119 chyba nikogo przekonywa\u0107, jest wci\u0105\u017c \u017cywy w polskiej rzeczywisto\u015bci politycznej.<\/p>\n\n\n\n

Poni\u017cej skupi\u0142em si\u0119 na \u201eteoretycznej podbudowie\u201d \u015bwiatopogl\u0105du Trentowskiego. Czytelnika zainteresowanego tym, jak to, co poni\u017cej, ma si\u0119 dok\u0142adnie do polityki, jako organizowania \u017cycia spo\u0142ecznego, odsy\u0142am do artyku\u0142u \u201eStosunek filozofii do cybernetyki\u201d \u2013 w niniejszym artykule skupi\u0142em si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na rozprawie \u201eStosunek filozofii do teologii\u201d. By\u0107 mo\u017ce b\u0142\u0119dnie ustali\u0142em hierarchi\u0119 wa\u017cno\u015bci temat\u00f3w \u2013 nie wykluczam tego \u2013 w ko\u0144cu czy\u017c nie jest tak, \u017ce to byt okre\u015bla \u015bwiadomo\u015b\u0107 w stopniu du\u017co wi\u0119kszym ni\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107 okre\u015bla byt…?<\/p>\n\n\n\n

Biografi\u0119 Trentowskiego sobie odpu\u015bci\u0142em, kto zainteresowany \u2013 niech doczyta. Nie jest ona zreszt\u0105 niezb\u0119dna, by zrozumie\u0107 my\u015bl prezentowanego tu autora.<\/p>\n\n\n\n

Ostatnia uwaga: j\u0119zyk niniejszego artyku\u0142u balansuje mi\u0119dzy j\u0119zykiem \u201eakademickim\u201d a eseistycznym \u2013 celowo. Mam nadziej\u0119, \u017ce Czytelnika ta synkretyczna stylistyka nie b\u0119dzie zbytnio razi\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Teologia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u015awiatopogl\u0105d Bronis\u0142awa Trentowskiego, w najog\u00f3lniejszych rysach, streszcza nast\u0119puj\u0105cy cytat:<\/p>\n\n\n\n

\u201e(…) B\u00f3g stworzy\u0142 \u015bwiat przez nies\u0142ychan\u0105 sw\u0105 dobro\u0107 i z wolnej woli, i\u017c m\u00f3g\u0142by go nie stworzy\u0107, gdyby nie chcia\u0142, i\u017c jest wszechmoc\u0105 i \u017ar\u00f3d\u0142em wszelkiej m\u0105dro\u015bci; uznaje dalej, \u017ce B\u00f3g jest jeden, jedyny, r\u00f3\u017cni\u0105cy si\u0119 od wszelkiego stworzenia, \u017ce jest osobisty i ma w\u0142asne prze\u015bwiadczenie, \u017ce jest wsz\u0119dzie, tak w niebie, jak i na ziemi, wie wszystko, kieruje losami \u015bwiata i opiekuje si\u0119 najdrobniejszym robaczkiem, \u017ce oko opatrzno\u015bci jego widzi ka\u017cde \u017cywi\u0105tko i o \u017cadnym z nich nie zapomni, \u017ce o cz\u0142owieku szczeg\u00f3lniejsze ma staranie. Wszystkie te przymioty Boga s\u0105 naturaln\u0105 przyrod\u0105 (attributum<\/em>) najdoskonalszej, bezwzgl\u0119dnej i wszechobecnej ja\u017ani. Religia uznaje wreszcie, \u017ce cz\u0142owiek ma woln\u0105 wol\u0119, jednak\u017ce potrzebuje do dobrych swych uczynk\u00f3w \u0142aski bo\u017cej i pomocy niebios, \u017ce jest istot\u0105 nie\u015bmierteln\u0105, a w przysz\u0142ym \u017cyciu czeka na\u0144, wedle zas\u0142ugi, nagroda i kara\u201d[1]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Wszystko to brzmi bardzo ortodoksyjnie katolicko. I rzeczywi\u015bcie \u2013 zbyt wiele \u201eherezji\u201d u Trentowskiego nie znajdziemy. Mamy u niego Boga z prawdziwego zdarzenia: jednego, osobowego, wszechmocnego, ingeruj\u0105cego w \u017cycie cz\u0142owieka, aktywnie wsp\u00f3\u0142tworz\u0105cego dzieje powszechne.<\/p>\n\n\n\n

Rysy te s\u0105 charakterystyczne dla filozofii polskiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku. Pot\u0119\u017cn\u0105  inspiracj\u0105 dla owej filozofii stanowi\u0142a klasyczna filozofia niemiecka, g\u0142\u00f3wnie w osobach trzech wielkich gigant\u00f3w: Kanta, Fichtego i Hegla. Trentowski ceni ich wyj\u0105tkowo, gdy\u017c dzi\u0119ki ich my\u015blowej spekulacji mo\u017cliwe jest pogodzenie czysto racjonalnej filozofii z tre\u015bci\u0105 wiary chrze\u015bcija\u0144skiej. Jak to by\u0142o mo\u017cliwe, o ile by\u0142o \u2013 o tym p\u00f3\u017aniej, teraz nale\u017cy jedynie doda\u0107, \u017ce filozofia polska tamtego okresu nie by\u0142a samodzielna. W\u0142a\u015bciwie, do dopisywa\u0142a jedynie glosy do idealizmu niemieckiego. Jedynym wk\u0142adem w\u0142asnym (cho\u0107 trudno to nazwa\u0107 wk\u0142adem \u201efilozoficznym\u201d) by\u0142o religijne zorientowanie my\u015bli. Je\u017celi u Hegla, duch ludzki, to co posiada najwznio\u015blejszego, przejawia\u0142 w sztuce, religii i filozofii, z czego religia sta\u0142a na miejscu drugim, a filozofia na pierwszym, to u Trentowskiego religia wysuni\u0119ta jest na miejsce pierwsze. Jej tre\u015bci\u0105 jest to, o czym czytamy w powy\u017cszym cytacie. Czym jednak jest religia dla Trentowskiego i sk\u0105d pochodzi?<\/p>\n\n\n\n

Trentowski nie pojmuje religii jako okre\u015blonego wyznania, nauczania czy instytucji ko\u015bcielnej. Dla niego religia jest pewn\u0105 tre\u015bci\u0105, kt\u00f3ra wyryta jest w ja\u017ani ka\u017cdego cz\u0142owieka. Cz\u0142owiek, opr\u00f3cz natury biologicznej, wyposa\u017cony jest w rozum, kt\u00f3ry odr\u00f3\u017cnia go od zwierz\u0105t. Za pomoc\u0105 rozumu okre\u015blamy to, co dla nas po\u017cyteczne, stawiamy cele i obmy\u015blamy drogi ich realizacji. Rozum jest w\u0142adz\u0105 praktyczn\u0105. Opr\u00f3cz niego, cz\u0142owiek wyposa\u017cony jest jeszcze w umys\u0142. Za jego pomoc\u0105 cz\u0142owiek ods\u0142ania prawd\u0119 o \u015bwiecie. \u201eJak rozum (\u2026) jest praktykiem i empirykiem; tak umys\u0142 (\u2026) jest teoretykiem i metafizykiem\u201d[2]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Kant, Fichte i Hegel na tym poprzestali, i dlatego, zdaniem Trentowskiego zb\u0142\u0105dzili. Przyjmuj\u0105c bowiem tylko to dychotomiczne rozr\u00f3\u017cnienie, musi si\u0119 doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce to cz\u0142owiek tworzy sobie poj\u0119cie Boga, a wi\u0119c w konsekwencji i Niego samego. B\u00f3g by\u0142by wtedy czym\u015b mniejszym od cz\u0142owieka, a w\u0142a\u015bciwie to cz\u0142owiek musia\u0142by sta\u0107 si\u0119 Bogiem. I tak te\u017c zrobi\u0142 Fichte, uto\u017csamiaj\u0105c swoje \u201eJa absolutne\u201d z Bogiem, mniejsza o to, czy by\u0142o to jego w\u0142a\u015bciwym zamiarem. Trzeba bowiem pami\u0119ta\u0107, \u017ce wtedy, w osiemnastym i dziewi\u0119tnastym wieku, nie mo\u017cna by\u0142o na uniwersytecie g\u0142osi\u0107 nauki sprzecznej z nauczaniem chrze\u015bcija\u0144skim. Taki Fichte, maj\u0105cy ju\u017c wcze\u015bniej problemy zwi\u0105zane z zarzutem ateizmu, \u017ceby naucza\u0107 swojej filozofii, musia\u0142 oddawa\u0107 za pomoc\u0105 poj\u0119\u0107 religijnych. Podobnie Hegel, podobnie i inni. Mniejsza nawet o to. Dla w\u0142adzy Pruskiej klasycy filozofii niemieckiej wydali si\u0119 wystarczaj\u0105co ortodoksyjni, by nie zdj\u0105\u0107 ich ze stanowisk akademickich, ale dla Trentowskiego, mimo wszystko, g\u0142osili nauki, kt\u00f3remu zwyk\u0142a pobo\u017cno\u015b\u0107 si\u0119 sprzeciwia\u0142a. Jednak, nie chc\u0105c po prostu zaprzeczy\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnym Trentowskiemu nurtom filozoficznym, musia\u0142 je tak zmodyfikowa\u0107, by lepiej godzi\u0142y si\u0119 z wiar\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. Tak\u0105 modyfikacj\u0105, kt\u00f3ra decyduje zarazem o stricte religijnym wymiarze my\u015bli Trentowskiego by\u0142o poj\u0119cie \u201emys\u0142u\u201d.<\/p>\n\n\n\n

\u201eMys\u0142\u201d jest neologizmem utworzonym z po\u0142\u0105czenia dw\u00f3ch s\u0142\u00f3w: \u201eumys\u0142u\u201d i \u201ezmys\u0142u\u201d. Jak zmys\u0142 ogl\u0105da rzeczy cielesne, a umys\u0142 duchowe, tak mys\u0142 ogl\u0105da \u201ebyt zasadniczy\u201d[3]<\/a>, czyli Boga. Dlatego mys\u0142 jest tym, co w najwy\u017cszym stopniu r\u00f3\u017cni cz\u0142owieka od zwierz\u0105t. Opr\u00f3cz mys\u0142u Trentowski wprowadza jeszcze poj\u0119cie ja\u017ani, kt\u00f3ra jest \u201etchnieniem bo\u017cym w piersiach \u017cyj\u0105cym\u201d[4]<\/a>. Dwie strony dalej uto\u017csamia jednak mys\u0142 z ja\u017ani\u0105. Bli\u017cej poj\u0119cia ja\u017ani jednak nie okre\u015bla; stwierdza, \u017ce ja\u017ani\u0105 jest r\u00f3wnie\u017c B\u00f3g; ja\u017a\u0144 (wi\u0119c i mys\u0142) jest tym w cz\u0142owieku, dzi\u0119ki czemu s\u0142yszy si\u0119 g\u0142os Boga, i dzi\u0119ki czemu u\u015bwiadamia si\u0119 tre\u015b\u0107 religii. \u201eMys\u0142em wkraczamy w kraje filozofii i teologii\u201d[5]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Wida\u0107 st\u0105d, \u017ce o ile Trentowski uwa\u017ca, \u017ce mi\u0119dzy teologi\u0105 a filozofi\u0105 nie ma zasadniczej sprzeczno\u015bci, to trzeba pami\u0119ta\u0107, o jak\u0105 teologi\u0119 i jak\u0105 filozofi\u0119 tu chodzi. \u0141atwo tu bowiem o b\u0142\u0105d. Z jednej strony mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce Trentowski uznaje autonomi\u0119 rozumu; tak autonomiczny rozum, rozumuj\u0105c o w\u0142asnych si\u0142ach, dochodzi do tych samych wynik\u00f3w, co teolog interpretuj\u0105cy objawienie zawarte w Pi\u015bmie \u015awi\u0119tym. M\u00f3wi\u0105c o tym, odwo\u0142uje si\u0119 nawet do starej metafory m\u00f3wi\u0105cej, jak to filozof czyta z \u201eksi\u0119gi natury\u201d; teolog za\u015b czyta z Biblii; przy czym oboje nie przecz\u0105 sobie.<\/p>\n\n\n\n

Trentowski ponadto sporo m\u00f3wi o katolicyzmie i wierze katolickiej, dlatego tomistyczna interpretacja, uznaj\u0105ca rozum i wiar\u0119, jako dwa skrzyd\u0142a, na kt\u00f3rych duch ludzki wznosi si\u0119 do ogl\u0105dania prawd wiecznych, wydaje si\u0119 trafna. A jednak! Filozof, kt\u00f3ry nie zaprzecza teologowi, filozofuje nie rozumem, nie nawet umys\u0142em, lecz mys\u0142em; ten za\u015b jest czym\u015b nadprzyrodzonym w cz\u0142owieku. Wyst\u0119puje u ka\u017cdego cz\u0142owieka, przeto tre\u015b\u0107 prawdziwej religii, dana jest ka\u017cdemu.<\/p>\n\n\n\n

Stawia to ca\u0142\u0105 koncepcj\u0119 w dwuznacznej sytuacji: bo skoro nie ka\u017cdy do tej tre\u015bci religii dochodzi, to musi si\u0119 da\u0107 wskaza\u0107 racja, dlaczego tak si\u0119 dzieje. Opatrzno\u015b\u0107? Predestynacja? \u2013 Tego Trentowski dok\u0142adnie nie wyja\u015bnia, i w tym le\u017cy s\u0142abo\u015b\u0107 jego koncepcji. Prawdziwa filozofia i teologia wydobywa t\u0119, wpisan\u0105 w dusz\u0119 ludzk\u0105, tre\u015b\u0107 religii. Jak jednak, czysto racjonalnymi \u015brodkami odr\u00f3\u017cni\u0107, kt\u00f3ra filozofia jest prawdziwa? Brak odpowiedzi; polski filozof przyjmuje tu czysto zewn\u0119trzne kryterium, wida\u0107 to w sposobie, w jaki potraktowa\u0142 idealizm niemiecki: skoro ten dochodzi do wniosk\u00f3w przecz\u0105cych mojej religijno\u015bci, to jest fa\u0142szywy. W sumie \u2013 to do\u015b\u0107 proste: przyj\u0105\u0107 tre\u015b\u0107 wiary, kt\u00f3r\u0105 uznaje si\u0119 samemu za kryterium prawdy.<\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi wr\u00f3ci\u0107 teraz do klasycznego rozumienia termin\u00f3w \u201efilozofia\u201d i \u201eteologia\u201d, to trzeba powiedzie\u0107, \u017ce Trentowski jest tu rasowym teologiem, nie za\u015b filozofem. Nie jest to oczywi\u015bcie wielki zarzut, \u017ce si\u0119 jest teologiem zamiast filozofem; zarzutem jest ju\u017c natomiast to, \u017ce si\u0119 miesza poj\u0119cia, a Trentowski to czyni. Sp\u00f3jrzmy zreszt\u0105 na jego antropologi\u0119: zmys\u0142, rozum, umys\u0142, mys\u0142 i jeszcze do tego ja\u017a\u0144! Po co tyle tego? Tak naprawd\u0119 hipostazuje si\u0119 tu stary, bo przecie\u017c do wyczytania ju\u017c u \u015bw. Paw\u0142a tr\u00f3jdzielny schemat: cia\u0142o, dusza i duch. \u201eDusz\u0105\u201d jest u Trentowskiego zmys\u0142, rozum i umys\u0142, a paw\u0142owy \u201educh\u201d ja\u017ani\u0105. Podobnie z opozycj\u0105 rozs\u0105dku i rozumu z klasycznej filozofii niemieckiej: \u201erozs\u0105dkowi\u201d u Trentowskiego odpowiada rozum i umys\u0142, a \u201erozumowi\u201d mys\u0142; z tym, \u017ce ten ostatni jest nadprzyrodzonego pochodzenia. Autonomiczne filozofowanie? \u2013 Z jednej strony Trentowski uwa\u017ca, \u017ce filozofi\u0119 powinno si\u0119 zostawi\u0107 samej sobie, a teologi\u0119 samej sobie; zarazem jednak wierzy, \u017ce te w swojej \u201eistocie\u201d i zasadniczej tre\u015bci, do kt\u00f3rej dochodz\u0105, nie b\u0119d\u0105 sobie przeczy\u0107. Je\u017celi jaka\u015b filozofia przeczy teologii chrze\u015bcija\u0144skiej, to jest \u201eliberty\u0144stwem\u201d, filozofi\u0105, w gruncie rzeczy, skrajn\u0105 i wykolejon\u0105, nieprawdziw\u0105. To co jest tu kryterium, objawienie czy rozum, naturalistycznie poj\u0119ty? \u2013 U Trentowskiego, jednak \u2013 objawienie.<\/p>\n\n\n\n

Historiozofia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Celem Boga jest zbawienie wszystkich ludzki, poprzez ukazanie im prawdy. Poniewa\u017c jednak \u015bwiat jest wielki a kultury r\u00f3\u017cne, wi\u0119c B\u00f3g posy\u0142a r\u00f3\u017cnych \u201ewys\u0142annik\u00f3w\u201d, kt\u00f3rych celem jest wydobycie przyrodzonej ka\u017cdemu cz\u0142owiekowi tre\u015bci religii. Najwy\u017cszym wys\u0142annikiem jest oczywi\u015bcie Jezus Chrystus, Syn Bo\u017cy. Jednak ka\u017cda ziemska religii jest objawieniem religii jako takiej, a ka\u017cda poszczeg\u00f3lna wiara \u2013 jest wyrazem wiary jako takiej. W p\u00f3\u017aniejszych pismach Trentowski uwa\u017ca\u0142, \u017ce bogowie s\u0142owia\u0144scy s\u0105 objawieniem tego samego Boga, kt\u00f3rego czcz\u0105 chrze\u015bcijanie[6]<\/a>. Podobnie z religiami Mezopotamii oraz religiami Buddy i Mahometa.<\/p>\n\n\n\n

Jednak nie jest tak dobrze, bo \u201ewr\u00f3g nie \u015bpi\u201d \u2013 rozniecony w sercach ludzkich zmys\u0142 religijny pada ofiar\u0105 niecnych manipulacji kast kap\u0142a\u0144skich, kt\u00f3rzy wykorzystuj\u0105c naturaln\u0105 potrzeb\u0119 religijn\u0105 cz\u0142owieka oraz pisma \u015bwi\u0119te \u2013 wykorzystuj\u0105 je do w\u0142asnych cel\u00f3w. Tak oto wkraczamy w czasy poga\u0144skie, a wypaczenie religii, kt\u00f3re w nich wyst\u0119puje, nosi nazw\u0119 \u201ehierologii\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Na marginesie warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce poznawanie prawd boskich przypomina u Trentowskiego plato\u0144skie \u201eprzypominanie\u201d sobie prawd, kt\u00f3re ju\u017c tkwi\u0105 w cz\u0142owieku. Mo\u017cna si\u0119 te\u017c w jego historiozofii doszuka\u0107 czego\u015b na kszta\u0142t mitycznego \u201ez\u0142otego wieku\u201d u pocz\u0105tku istnienia ludzko\u015bci (raju?), kiedy dzia\u0142ali owi bo\u017cy wys\u0142annicy, a kiedy jeszcze nie pos\u0142u\u017cono si\u0119 ich naukami instrumentalnie. Trentowski tej koncepcji nie rozwija; rozwa\u017canie jej by\u0142oby o tyle ciekawe, \u017ce ka\u017cda kultura mia\u0142aby sw\u00f3j w\u0142asny \u201ez\u0142oty wiek\u201d, zamiast jednego, uniwersalnego. Wida\u0107 st\u0105d r\u00f3wnie\u017c ducha wzajemnej tolerancji i \u201eekumenizmu\u201d przenikaj\u0105cego my\u015bl Trentowskiego \u2013 objawienie dane jest ka\u017cdemu z narod\u00f3w, ka\u017cdemu wed\u0142ug jego zdolno\u015bci przyj\u0119cia i zrozumienia go. Historia filozofii i teologii by\u0142yby zatem (po heglowsku) wydobywaniem tej samej w sobie tre\u015bci religijnej tkwi\u0105cej w cz\u0142owieku na \u015bwiat\u0142o dziennie, u\u015bwiadamianiem sobie bo\u017cej woli i prawdy oraz dziejowej roli zar\u00f3wno teologii jak i filozofii. Rol\u0105 obu jest przyprowadzenie ludzi do Boga i umo\u017cliwienie zrozumienia Jego \u201eS\u0142owa\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Ale wr\u00f3\u0107my do historiozofii. Okres hierologii jest zapoznaniem prawdziwej tre\u015bci religii. Przeciw niej rodzi si\u0119 sprzeciw, kt\u00f3rym jest liberty\u0144stwo. Trentowski uto\u017csamia z nim wszystkie ruchy \u201eo\u015bwieceniowe\u201d, krytyczne wzgl\u0119dem religii. Sprzeciwiaj\u0105ce si\u0119 zar\u00f3wno nauczaniu jak i instytucji. Wyr\u00f3\u017cnia tu cztery reakcje hierologii: pierwsza w okresie Grecji klasycznej \u2013 sofi\u015bci; druga w Rzymie na prze\u0142omie starej i nowej ery[7]<\/a>; trzecia na prze\u0142omie \u015bredniowiecza i renesansu \u2013 humanizm; czwarta, kulminuj\u0105ca w wielkiej rewolucji francuskiej \u2013 o\u015bwiecenie. Mo\u017cna by jeszcze wskaza\u0107 pi\u0105t\u0105 \u2013 t\u0119 z czas\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci Trentowskiego, kt\u00f3r\u0105 zreszt\u0105 sam wskazuje i kt\u00f3r\u0105 omawia \u2013 dzia\u0142alno\u015b\u0107 m\u0142odoheglist\u00f3w w Niemczech, ogniskuj\u0105cej si\u0119 wok\u00f3\u0142 postaci Straussa, Bauera i Feuerbacha. W Polsce odpowiednikiem tego ostatniego mia\u0142by by\u0107 Towia\u0144ski[8]<\/a>. Liberty\u0144stwo jest nieuniknionym skutkiem skrajno\u015bci i fanatyzmu jakim jest hierologia. Obie fa\u0142szywe postaci religii  maj\u0105 jednak istotn\u0105 rol\u0119 dziejow\u0105: pierwsza, hierologia, ostrzega przed niszczycielskimi potencjami tkwi\u0105cymi we wn\u0119trzu cz\u0142owieka; druga, liberty\u0144stwo, nie pozwala prawdziwej religii stoczy\u0107 si\u0119 w ciemnot\u0119 i zabobon. \u201eOczyszcza grunt\u201d przed nastaniem prawdziwej filozofii i teologii.<\/p>\n\n\n\n

Po ka\u017cdej \u201ereakcji\u201d liberty\u0144skiej zawsze jednak pojawia si\u0119 posta\u0107 (\u201ewys\u0142annik nieba\u201d) kt\u00f3ry godzi religi\u0119 z krytycznymi wymaganiami rozumu. Po okresie sofistyki przyszed\u0142 Sokrates i Platon; po o\u015bwieceniu \u2013 Kant. Szkoda, \u017ce nie udaje si\u0119 Trentowskiemu wskaza\u0107 tak samo oczywistych przyk\u0142ad\u00f3w po okresie \u201eliberty\u0144stwa\u201d rzymskiego i renesansowego, ich brak wskazuje na spor\u0105 arbitralno\u015b\u0107 jego interpretacji historii. Wielki filozof zawsze godzi or\u0119dzie religijne z nauk\u0105 filozoficzn\u0105, idea\u0142em i najwy\u017cszym autorytetem jest dla Trentowskiego Hegel. Jednak, my\u015bl\u0119, za w\u0142a\u015bciwego \u201ewys\u0142a\u0144ca niebios\u201d uwa\u017ca\u0142 si\u0119 Trentowski sam, skoro to dopiero on, w wizji par excellence teologicznej, nie za\u015b tylko filozoficznej, dokona\u0142 uzgodnienia jednego z drugim.<\/p>\n\n\n\n

W tym miejscu wida\u0107 jeszcze jedno podobie\u0144stwo wizji Trentowskiego \u2013 tym razem z historiozofi\u0105 teologa do\u015b\u0107 odleg\u0142ego, bo Justyna M\u0119czennika. Justyn uwa\u017ca\u0142, \u017ce ca\u0142e dzieje s\u0105 histori\u0105 walki ludzi, obdarzonych \u201elogosami zarodkowymi\u201d (logoi spermatikoi) z lud\u017ami op\u0119tanymi przez demony. Logos to bo\u017ca m\u0105dro\u015b\u0107, odpowiednik religii u Trentowskiego. Ludzie op\u0119tani przez demony to liberty\u0144stwo, a ludzie dysponuj\u0105cy ziarnami Logosu to ci wys\u0142annicy, krzewi\u0105cy prawdziw\u0105 religi\u0119. My\u015bl Trentowskiego wpisywa\u0142a by si\u0119 zatem w d\u0142ug\u0105 tradycj\u0119 chrze\u015bcija\u0144skiej historiozofii, pojmuj\u0105cej dzieje jako histori\u0119 zbawienia oraz jako aren\u0119 walki dobra ze z\u0142em.<\/p>\n\n\n\n

Po wkroczeniu na ring \u201eprawdziwej filozofii\u201d, pojawi\u0107 si\u0119 mo\u017ce \u201eprawdziwa teologia\u201d, kt\u00f3ra mo\u017ce \u015bmia\u0142o g\u0142osi\u0107 to, co od pocz\u0105tku tkwi\u0142o w cz\u0142owieku, lecz przez okoliczno\u015bci zewn\u0119trzne \u2013 dzia\u0142alno\u015b\u0107 hierologii i liberty\u0144stwa \u2013 pozostawa\u0142o zm\u0105cone. Historia ludzko\u015bci okaza\u0142a si\u0119 by\u0107 de facto, w swojej istocie, histori\u0105 religii.<\/p>\n\n\n\n

Podsumowanie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Przyst\u0119puj\u0105c do og\u00f3lnej oceny my\u015bli Trentowskiego, trzeba powiedzie\u0107 tak:<\/p>\n\n\n\n

Antropologia<\/em> jest wyrazem typowego, religijnego pogl\u0105du, wedle kt\u00f3rego cz\u0142owiek posiada w sobie jak\u0105\u015b nadprzyrodzon\u0105 cz\u0105stk\u0119, kt\u00f3ra umo\u017cliwia mu porozumiewanie si\u0119 z b\u00f3stwem (pogl\u0105d zreszt\u0105 typowo plato\u0144ski, dualistyczny).<\/p>\n\n\n\n

Teologia<\/em> jest ortodoksyjnie chrze\u015bcija\u0144ska, katolicka, nie ma tu \u017cadnych cud\u00f3w. Opiera si\u0119 na alegorycznej interpretacji Pisma, kluczem jest interpretacja \u201eprawicowa\u201d (teistyczna) filozofii heglowskiej. Mimo wi\u0119c deklarowanej inno\u015bci filozofii polskiej, jest ona jednak wariacj\u0105, niezbyt zreszt\u0105 oryginaln\u0105, na temat heglowski obci\u0119ty do poziomu religii, wy\u0142\u0105czaj\u0105cy czysto filozoficzny punkt widzenia. Filozofia jest w\u0142a\u015bciwie teologi\u0105, wbrew deklaracjom \u2013 nie posiada autonomii.<\/p>\n\n\n\n

Z historii wiemy, \u017ce to jednak \u201elewicowa\u201d interpretacja filozofii Hegla zaskarbi\u0142o sobie wi\u0119ksze grono zwolennik\u00f3w, i to ona \u201epopchn\u0119\u0142a\u201d my\u015bl Hegla dalej. Trentowski cofa si\u0119 na pozycje konserwatywne, kt\u00f3re nie pozwalaj\u0105 mu w\u0142a\u015bciwie uchwyci\u0107 istot\u0119 religii na gruncie systemu Hegla. Stanowisko Trentowskiego jest typowym stanowiskiem religijnym, a jego spos\u00f3b my\u015blenia mo\u017ce by\u0107 \u015bmia\u0142o nazwany \u201euhistorycznion\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 nieszcz\u0119\u015bliw\u0105\u201d. Jak dok\u0142adnie ma si\u0119 Trentowski do Hegla \u2013 w to nie b\u0119dziemy tu wchodzi\u0107, by\u0142oby to nazbyt obszerne rozwa\u017canie.<\/p>\n\n\n\n

Jeszcze historiozofia.<\/em> Wygl\u0105da w sumie do\u015b\u0107 p\u0142asko. Tak naprawd\u0119 opiera si\u0119 na prostym, tr\u00f3jdzielnym schemacie: (1) czas, w kt\u00f3rym \u201epos\u0142a\u0144cy g\u0142osz\u0105 prawdziw\u0105 religi\u0119\u201d; (2) okres hierologicznego spaczenia i (2′) liberty\u0144skiej reakcji; (3) powr\u00f3t do prawdziwej religii, dzia\u0142alno\u015b\u0107 nowego wys\u0142a\u0144ca, reformatora religii b\u0105d\u017a filozofa. I tak to idzie przez dzieje \u2013 historia jest tym samym w pewnej r\u00f3wnowadze dynamicznej mi\u0119dzy hierologi\u0105 a liberty\u0144stwem; na osi czasu mo\u017cna to zobrazowa\u0107 jako sinusoid\u0119 \u201egasn\u0105c\u0105\u201d, wedle kt\u00f3rej, id\u0105c w przysz\u0142o\u015b\u0107, amplituda mi\u0119dzy skrajno\u015bciami maleje, dzieje d\u0105\u017c\u0105 do syntezy mi\u0119dzy filozofi\u0105 a religi\u0105. Ale czy jest tak w istocie?<\/p>\n\n\n\n

Uwaga o retoryce Trentowskiego<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na profetyczny wymiar filozofii Trentowskiego. Autor \u201eStosunku filozofii do teologii\u201d wyznaje pewien \u015bwiatopogl\u0105d, i dok\u0142ada wszelkich stara\u0144, by go upowszechnia\u0107. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 ta jest jednocze\u015bnie dzia\u0142alno\u015bci\u0105 polityczn\u0105: bo bez dobrej teologii i filozofii, zdaniem Trentowskiego, nie ma dobrej polityki. Zerknijmy na \u017cywy i obrazowy, lecz czasem przesadny, ale na pewno przemawiaj\u0105cy do serc \u00f3wczesnych ludzi, styl literacki polskiego filozofa. Oto pr\u00f3bka z samego pocz\u0105tku rozprawy:<\/p>\n\n\n\n

\u201eJu\u017c zarumieni\u0142y si\u0119 wschodnie ob\u0142oki rozkoszn\u0105 jutrzenk\u0105 na widnokr\u0119gu polskiego ducha <\/em>i s\u0142o\u0144ce filozofii narodowej wygl\u0105da powa\u017cnie z cieni\u00f3w nocnych, przeistaczaj\u0105cych si\u0119 w te zaraniej dobie w morze purpurowego \u015bwiat\u0142a. Jeden jeszcze lat dziesi\u0105tek, a ujrzymy, je\u015bli niebo przychylne, s\u0142o\u0144ce to nad naszymi g\u0142owami, wzbijaj\u0105ce si\u0119 \u015bmia\u0142o i szybko ku wysoko\u015bciom zenitu! Wielka to dla ojczyzny naszej epoka. (\u2026) Duch panuje nad materi\u0105, \u015bwiat\u0142o nad ciemno\u015bciami, cywilizowana Europa nad barbarzy\u0144sk\u0105 Azj\u0105. (\u2026) Teraz staje przed nami nagle m\u0119ska filozofia, jako urodzona z m\u00f3zgu Jowisza dojrza\u0142a Minerwa, i ods\u0142ania nam nasz\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107<\/em>. O, przytulmy j\u0105 do gor\u0105cej piersi! Szato, zmroczno zaczyna si\u0119 robi\u0107 na przed kr\u00f3tkim jeszcze czasem pogodnym i przejrzystym b\u0142\u0119kicie Europy\u201d[9]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Prawda, \u017ce sugestywnie? Trentowski chce tym wszystkim powiedzie\u0107, \u017ce \u201educh dziej\u00f3w\u201d kroczy wci\u0105\u017c przed siebie, i po filozofii niemieckiej przyszed\u0142 czas na filozofi\u0119 polsk\u0105. Profetyzm bije po oczach, lecz chc\u0105c przyjrze\u0107 si\u0119 my\u015bli, a nie s\u0142owom, nie mo\u017cna da\u0107 si\u0119 mu zwie\u015b\u0107. Liczne metafory, charakterystyczne dla nurt\u00f3w romantycznych (wg Krzy\u017canowskiego), pokazuj\u0105, gdzie pod wzgl\u0119dem poetyki wyrazu, nale\u017cy umie\u015bci\u0107 Trentowskiego.
<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/a>B. Trentowski, Stosunek filozofii do cybernetyki\noraz inne pisma, Wyd. HACHETTE 2012, s.220.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a>Tam\u017ce, s.214.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a>Tam\u017ce, s.216.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a>Tam\u017ce, s.217.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/a>Tam\u017ce, s.216.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/a>Chodzi tu o pisan\u0105 w latach 1847-1848 prac\u0119 \u201eWiara\ns\u0142owia\u0144ska, czyli etyka piastuj\u0105ca wszech\u015bwiat\u201d.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/a>Tu\nTrentowski nie wymienia nazwy.<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/a>B. Trentowski, Stosunek filozofii do cybernetyki\noraz inne pisma, Wyd. HACHETTE 2012, s.305.<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/a>Tam\u017ce,\ns.209.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wst\u0119p Dlaczego Bronis\u0142aw Trentowski, m\u00f3g\u0142by kto\u015b spyta\u0107? \u2013 Gdy cz\u0142owiek dorasta, w pewnym momencie u\u015bwiadamia sobie, jak bardzo podobny jest do rodzic\u00f3w, a je\u017celi nie do nich \u2013 to cechy w\u0142asne dostrzega\u0107 zaczyna u jeszcze starszego pokolenia \u2013 swoich dziadk\u00f3w. Podobnie jest z kultur\u0105. Kim jestem, jaki jestem? \u2013 by to zrozumie\u0107, nie wystarczy zna\u0107 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":648,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-647","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-2019-1"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/647","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=647"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/647\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media\/648"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=647"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=647"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=647"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}