Synod Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce ustanowi\u0142 rok 2020 rokiem wolno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej. Demokratyczne postanowienie ewangelik\u00f3w nawi\u0105zuje do programowego pisma Marcin Lutra, w kt\u00f3rym reformator paradoksalnie nazwa\u0142 chrze\u015bcijanina jednocze\u015bnie wolnym panem i niewolnym s\u0142ug\u0105: \u201eChrze\u015bcijanin jest ca\u0142kowicie wolnym panem wszystkich rzeczy, nikomu niepodleg\u0142ym. Chrze\u015bcijanin jest najuleglejszym s\u0142ug\u0105 wszystkich rzeczy i wszystkim podleg\u0142y\u201d (O wolno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej).<\/p>\n\n\n\n
Zazwyczaj wolno\u015b\u0107 nie kojarzy si\u0119 naturalnie z ewangelicyzmem. W opracowaniach historycznych i teologicznych us\u0142yszymy cz\u0119\u015bciej o protestanckim zaprzeczeniu wolno\u015bci, gloryfikacji boskiego zrz\u0105dzenia i determinizmu, ani\u017celi o wolno\u015bci. W ko\u0144cu jeden z najpopularniejszych traktat\u00f3w teologicznych Lutra nosi znamienny tytu\u0142 \u201eO niewolnej woli\u201d. Cho\u0107 nie wszed\u0142 on do kanonu ksi\u0105g wyznaniowych luteranizmu, to by\u0142 uwa\u017cany przez Reformatora za jeden z nielicznych tekst\u00f3w, kt\u00f3re powinny by\u0107 zachowane dla potomnych. Z kolei teologia reformowana do b\u00f3lu podkre\u015bla\u0142a suwerenno\u015b\u0107 Bo\u017c\u0105, przedk\u0142adaj\u0105c w ten spos\u00f3b nieograniczon\u0105 swobod\u0119 Boga ponad skromn\u0105 wolno\u015b\u0107 ludzk\u0105. Znalaz\u0142o to sw\u00f3j czytelny wyraz w popularnej nauce o podw\u00f3jnej predestynacji, kt\u00f3ra dla wielu jest pierwszym skojarzeniem ze s\u0142owem kalwinizm.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna wysun\u0105\u0107 przypuszczenie, \u017ce wolno\u015b\u0107 dla ewangelik\u00f3w nie jest czym\u015b, co nale\u017ca\u0142oby broni\u0107, a ju\u017c na pewno nie trzeba o to walczy\u0107. Nic bardziej mylnego. Pomijaj\u0105c zwiastowanie przez Lutra ewangelicznej wolno\u015bci od Prawa Bo\u017cego, abstrahuj\u0105c wyartyku\u0142owanie przez Zwingliego swobody od religijnego przymusu oraz nie zwa\u017caj\u0105c na zaci\u0119t\u0105 walk\u0119 o ide\u0119 wolno\u015bci w ruchach takich jak socynianizm i arminianizm, warto przenie\u015b\u0107 si\u0119 do p\u00f3\u017anego O\u015bwiecenia. To tam nierozwi\u0105zywalny konflikt wolno\u015bci i ca\u0142kowitej determinacji zosta\u0142 przekroczony w my\u015bli wielkiego ewangelickiego filozofa (i teologa) Immanuela Kanta. Mia\u0142o to ogromne znaczenie dla ka\u017cdego przysz\u0142ego systemu filozoficznego i teologicznego. Przynajmniej w mniemaniu Kanta oraz jego kontynuator\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 stwierdzenie, \u017ce w O\u015bwieceniu tym, co najbardziej podkopywa\u0142o poj\u0119cie ludzkiej wolno\u015bci, by\u0142 z jednej strony geometrycznie idealny B\u00f3g Spinozy, kt\u00f3rego doskona\u0142a istota nie pozwala\u0142a na istnienie na zewn\u0105trz siebie absolutnie niczego, w tym niezale\u017cnego i wolnego cz\u0142owieka. Z kolei z drugiej strony by\u0142a to mechanistyczna przyroda Newtona, kt\u00f3rej boskie prawa naturalne determinowa\u0142y ka\u017cde mo\u017cliwe zjawisko.<\/p>\n\n\n\n
Co zrobi\u0142 wi\u0119c prorok wsp\u00f3\u0142czesnego humanizmu dla wolno\u015bci? Przede wszystkim paradoksalnie uzna\u0142 donios\u0142o\u015b\u0107 mechanistycznego przyrodoznawstwa, kt\u00f3re na przyk\u0142adzie zdezaktualizowanej ju\u017c fizyki Newtona opisywa\u0142o zjawiska za pomoc\u0105 wiecznych praw przyrody (w tym za pomoc\u0105 zasady przyczynowo\u015bci). Jednocze\u015bnie Kant zdefiniowa\u0142 wolno\u015b\u0107 jako przyczynowo\u015b\u0107, dzi\u0119ki kt\u00f3rej wola mo\u017ce \u201edzia\u0142a\u0107 niezale\u017cnie od obcych sk\u0142aniaj\u0105cych j\u0105 przyczyn\u201d. Skoro ka\u017cde zjawisko w przyrodzie z konieczno\u015bci podlega prawu przyczynowo\u015bci, to tym samym jest uwarunkowane przez poprzedzaj\u0105c\u0105 je przyczyn\u0119. W obr\u0119bie do\u015bwiadczenia empirycznego nie spos\u00f3b odnale\u017a\u0107 wi\u0119c rzecz, kt\u00f3ra by\u0142aby wolna od determinuj\u0105cego j\u0105 ci\u0105gu przyczynowo-skutkowego. W tak postrzeganym \u015bwiecie nie ma co szuka\u0107 wolno\u015bci ani wk\u0142ada\u0107 jej na si\u0142\u0119. Nale\u017cy umiejscowi\u0107 j\u0105 gdzie indziej.<\/p>\n\n\n\n
Skoro wolno\u015bci nie spos\u00f3b znale\u017a\u0107 w zewn\u0119trznej rzeczywisto\u015bci przedmiot\u00f3w, to by\u0107 mo\u017ce da si\u0119 ona pomy\u015ble\u0107 w tym, co wcze\u015bniej \u2013 czyli w samym podmiocie albo dok\u0142adniej w tym, co poprzedza podzia\u0142 na podmiot i przedmiot? B\u0119dzie to wi\u0119c nie poznanie fizyczne, ale metafizyczne, czyli takie, kt\u00f3re zajmuje si\u0119 raczej warunkami mo\u017cliwego do\u015bwiadczenia empirycznego, ani\u017celi tym, co poznajemy w tym do\u015bwiadczeniu. Z pewno\u015bci\u0105 sceptyk zaprotestowa\u0142by od razu i oznajmi\u0142 w duchu scholastycznej regu\u0142y, \u017ce nie ma nic w umy\u015ble, czego wcze\u015bniej nie by\u0142oby w zmys\u0142ach. Kant potwierdzi\u0142by i doda\u0142 tylko jeden wyj\u0105tek s\u0142owami Leibniza: \u201enie ma nic w umy\u015ble, czego wcze\u015bniej nie by\u0142oby w zmys\u0142ach \u2013 opr\u00f3cz samego umys\u0142u\u201d.<\/p>\n\n\n\n
I cho\u0107 ka\u017cde poznanie zaczyna si\u0119 wraz z do\u015bwiadczeniem, to nie ca\u0142e poznanie z niego wyp\u0142ywa. Umys\u0142 zawsze dodaje co\u015b od siebie. Jak wi\u0119c dotrze\u0107, do tego, co nieempiryczne w do\u015bwiadczeniu? Na pocz\u0105tek Kant proponuje ma\u0142y eksperyment my\u015blowy. Sp\u00f3jrzmy na lub wyobra\u017amy sobie dowolny przedmiot. Nast\u0119pnie w naszym umy\u015ble oczy\u015b\u0107my to wra\u017cenie z wszystkiego, co empiryczne. Co nam pozosta\u0142o? Przestrze\u0144 i czas. Nie mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107, \u017ce nie ma przestrzeni, jakkolwiek mo\u017cna sobie pomy\u015ble\u0107, \u017ce nie spotykamy w niej \u017cadnych przedmiot\u00f3w. I zn\u00f3w nie mo\u017cna ze zjawisk w og\u00f3le usun\u0105\u0107 samego czasu, cho\u0107 ca\u0142kiem dobrze mo\u017cna z czasu usun\u0105\u0107 zjawiska. Dzieje si\u0119 tak, poniewa\u017c przestrze\u0144 i czas s\u0105 czystymi formami zmys\u0142owej naoczno\u015bci i z tego powodu warunkami wszelkiego mo\u017cliwego do\u015bwiadczenia. Znamy przestrze\u0144 i czas intuicyjnie nie dlatego, \u017ce znajduj\u0105 si\u0119 na zewn\u0105trz nas w \u015bwiecie przedmiot\u00f3w, ale dlatego, \u017ce s\u0105 formami, w jakich postrzegamy wszelkie zjawiska.<\/p>\n\n\n\n
Skoro wi\u0119c wszystko, co cz\u0142owiek postrzega, jest przekszta\u0142cane przez jego formy ogl\u0105dania, to znaczy, \u017ce cz\u0142owiek nie poznaje rzeczy samej w sobie, a jedynie tak, w jaki spos\u00f3b si\u0119 ona przejawia w jego umy\u015ble. Rzecz sam\u0105 w sobie mo\u017ce jedynie pomy\u015ble\u0107, wyspekulowa\u0107, ale nigdy pozna\u0107. Podzia\u0142 na to, co poznawane empirycznie (zjawisko), i to, co tylko pomy\u015blane (rzecz sama w sobie), jest kluczowy dla wolno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Umys\u0142 ludzki to nie jedynie forma estetyczna, za pomoc\u0105 kt\u00f3rej poprzez zmys\u0142y ogl\u0105damy przedmioty w czasoprzestrzeni, to r\u00f3wnie\u017c my\u015blenie i przetwarzanie rzeczywisto\u015b\u0107 za pomoc\u0105 naszych poj\u0119\u0107. Co wi\u0119c robi intelekt z naszymi wra\u017ceniami? Jedno s\u0142owo: synteza. Intelekt scala nasze przedstawienia w postaci przedmiotu i jednocze\u015bnie \u0142\u0105czy nasz podmiot z tym przedmiotem \u2013 jednoczy my\u015bl z bytem. Ta syntetyczna jedno\u015b\u0107 apercepcji rzutuje na ka\u017cde nasze poznanie, poniewa\u017c to ona je umo\u017cliwia.<\/p>\n\n\n\n
Czyste poj\u0119cia intelektualne, za pomoc\u0105 kt\u00f3rych jednoczymy nasze obiekty, nazwane zosta\u0142y kategoriami. Kant podzieli\u0142 je na 4 grupy (w sumie 12 poszczeg\u00f3lnych form my\u015blowych), jednak za najwa\u017cniejszego dla swojej pracy uznawa\u0142 substancj\u0119 i przyczynowo\u015b\u0107. Kategorie znajduj\u0105 si\u0119 w subiekcie i obiektywizuj\u0105 ka\u017cde nasze poznanie. Maj\u0105 jednak ograniczone zastosowanie, gdy\u017c tylko w obr\u0119bie mo\u017cliwego do\u015bwiadczenia empirycznego.<\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli wi\u0119c przyczynowo\u015b\u0107, a z ni\u0105 zasada m\u00f3wi\u0105ca, \u017ce ka\u017cdy skutek posiada sw\u0105 przyczyn\u0119, jest tylko nasz\u0105 kategori\u0105, kt\u00f3r\u0105 umys\u0142 rzutuje na ka\u017cdy przedmiot, to s\u0142uszno\u015b\u0107 ma fizyka, gdy oznajmia, \u017ce wolno\u015bci nie spos\u00f3b zaobserwowa\u0107 w \u015bwiecie przedmiot\u00f3w, jakim jest przyroda. Samostanowienia, czyli niezale\u017cno\u015bci od obcych przyczyn, nie mo\u017cna znale\u017a\u0107 w rzeczach (przedmiotach), kt\u00f3re s\u0105 z natury zdeterminowane. Jedynym miejscem, gdzie wolno\u015b\u0107 mog\u0142aby si\u0119 uchowa\u0107, jest to, co niezale\u017cne od naszego umys\u0142u (ergo niezale\u017cne od czasu i przestrzeni), a wi\u0119c nieznana rzecz sama w sobie, o kt\u00f3rej nota bene<\/em> nie mo\u017cna nawet orzec, \u017ce jest rzecz\u0105.<\/p>\n\n\n\n Odr\u00f3\u017cnienie dw\u00f3ch sposob\u00f3w przedstawienia (zmys\u0142owego i intelektualnego) jest wed\u0142ug Kanta sposobem na uratowanie wolno\u015bci, a tym samym moralno\u015bci i odpowiedzialno\u015bci cz\u0142owieka. Wola pomy\u015blana w zjawisku (w dzia\u0142aniach daj\u0105cych si\u0119 spostrzec) jest zawsze zgodna z prawem przyrody, a przez to niewolna. Z kolei wola, kt\u00f3ra przynale\u017ca\u0142aby cz\u0142owiekowi jako rzecz sama w sobie, nie podlega\u0142aby temu prawu, a wi\u0119c by\u0142aby wolna. Jedynie jej skutki by\u0142yby znanymi nam zjawiskami. Co prawda wolno\u015bci tej nie zaobserwujemy empirycznie, ani nie wywiedziemy jej z analizy \u015bwiata obiekt\u00f3w, ale wystarczy, \u017ce mo\u017cemy j\u0105 chocia\u017c pomy\u015ble\u0107 i to przynajmniej bez sprzeczno\u015bci. Wolno\u015b\u0107 pozosta\u0142aby wi\u0119c wtedy w obr\u0119bie postulatu mojego rozumu. A to ju\u017c bardzo wiele.<\/p>\n\n\n\n Wolno\u015b\u0107 b\u0119dzie wi\u0119c przyczynowo\u015bci\u0105 wewn\u0119trzn\u0105, kt\u00f3ra wed\u0142ug w\u0142asnego prawa determinuje dzia\u0142anie, jednym s\u0142owem: autonomia. Wolny i moralny cz\u0142owiek to ten, kt\u00f3ry podporz\u0105dkuje si\u0119 swojemu prawu. Co jest tym prawdziwym prawem cz\u0142owieka? Jak odnale\u017a\u0107 tre\u015b\u0107 i form\u0119 wewn\u0119trznej przyczynowo\u015bci, kt\u00f3ra umo\u017cliwia moralne dzia\u0142anie? To ju\u017c temat dla metafizyk\u00f3w moralno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n \u201eCz\u0142owiek jest jednocze\u015bnie rzecz\u0105 sam\u0105 w sobie i zmys\u0142owym przedmiotem. Jako rzecz sama w sobie, jest wolny i racjonalny, kieruje si\u0119 prawem moralnym i dowolnie kszta\u0142tuje sw\u00f3j charakter. Jako zmys\u0142owe, cielesne zjawisko, podlega prawom przyrody i wszelkim fizycznym przyczynom, kt\u00f3re na niego oddzia\u0142ywaj\u0105.\u201d<\/p>\n\n\n\n Z kt\u00f3rego dzie\u0142a pochodzi ten fragment i czy chocia\u017c jest cytatem z Kanta? Tego nie wiem. Ale wiem, \u017ce wolno mi go tu umie\u015bci\u0107.<\/p>\n\n\n\n Rysunek: Saul Steinberg, Untitled<\/em>, 1948 (http:\/\/saulsteinbergfoundation.org)<\/p>\n\n\n\n Mateusz Jelinek<\/strong> \u2013 urodzony w Warszawie, dorasta\u0142 w \u017bychlinie (k. Konina), ewangelik reformowany, doktorant teologii ewangelickiej w Chrze\u015bcija\u0144skiej Akademii Teologicznej, sta\u017cysta w Ko\u015bciele. Prowadzi najbardziej niszow\u0105 stron\u0119 na fejsbuku (Polecam poczyta\u0107 Tillicha<\/a>). Lubi dobr\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, szuka systemu w chaosie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Zazwyczaj wolno\u015b\u0107 nie kojarzy si\u0119 naturalnie z ewangelicyzmem. W opracowaniach historycznych i teologicznych us\u0142yszymy cz\u0119\u015bciej o protestanckim zaprzeczeniu wolno\u015bci, gloryfikacji boskiego zrz\u0105dzenia i determinizmu, ani\u017celi o wolno\u015bci.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":679,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-678","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-chrzescijanstwo-a-wolnosc-1-2020"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/678","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=678"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/678\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media\/679"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=678"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=678"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=678"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}