Rok 2017 rozpocz\u0105\u0142 d\u0142ug\u0105 seri\u0119 rocznic 500 lat wydarze\u0144 reformacyjnych, kt\u00f3ra w\u0142a\u015bciwie zako\u0144czy si\u0119 dopiero w 2080 rocznic\u0105 500 lat publikacji \u201eKsi\u0119gi zgody\u201d. Na rok 2020 wypad\u0142a rocznica pism programowych Marcina Lutra. Ostatnie spo\u015br\u00f3d nich sta\u0142o si\u0119 z tej okazji nawet inspiracj\u0105 dla tematu roku 2020 w Ko\u015bciele Ewangelicko-Augsburskim w Polsce. Chodzi o traktat \u201eO wolno\u015bci chrze\u015bcijanina\u201d, kt\u00f3ry powsta\u0142 jako wyja\u015bnienie pozycji Lutra skierowane do papie\u017ca Leona X. Tekst ten powsta\u0142 po \u0142acinie, szybko jednak Luter przygotowa\u0142 w\u0142asnor\u0119czne jego wolne t\u0142umaczenie na niemiecki.<\/p>\n\n\n\n
Traktat ten w swojej zasadniczej cz\u0119\u015bci, odmiennie ni\u017c dwa pozosta\u0142e z pism programowych \u2013 \u201eDo chrze\u015bcija\u0144skiej szlachty niemieckiego narodu o poprawie chrze\u015bcija\u0144skiego stanu\u201d oraz \u201eO niewoli babilo\u0144skiej Ko\u015bcio\u0142a \u2013 jest praktycznie pozbawiony w\u0105tk\u00f3w polemicznych i zawiera wyk\u0142ad kluczowego artyku\u0142u wiary Reformacji \u2013 usprawiedliwienia jedynie z \u0142aski przez wiar\u0119 \u2013 w przek\u0142adzie na realia \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego. W argumentacji przepojonej duchem \u015bredniowiecznej mistyki Luter rozwija kluczow\u0105 paradoksaln\u0105 tez\u0119: \u201e1. Chrze\u015bcijanin jest ca\u0142kowicie wolnym panem wszystkich rzeczy, nikomu nie podleg\u0142ym. 2. Chrze\u015bcijanin jest najuleglejszym s\u0142ug\u0105 wszystkich rzeczy i wszystkim podleg\u0142y\u201d, by po obja\u015bnieniu kluczowo\u015bci wiary dla wewn\u0119trznej wolno\u015bci i mi\u0142o\u015bci dla zewn\u0119trznego poddania si\u0119 w s\u0142u\u017cbie bli\u017aniemu zako\u0144czy\u0107 konkluzj\u0105: \u201echrze\u015bcijanin nie \u017cyje sam w sobie lecz \u017cyje w Chrystusie i w swym bli\u017anim, w przeciwnym razie nie jest chrze\u015bcijaninem. W Chrystusie \u017cyje on przez wiar\u0119, w bli\u017anim przez mi\u0142o\u015b\u0107. Przez wiar\u0119 zostaje porwany w g\u00f3r\u0119, ponad siebie, do Boga, przez mi\u0142o\u015b\u0107 za\u015b zni\u017ca si\u0119 poni\u017cej siebie \u2013 do bli\u017aniego, pozostaj\u0105c jednak zawsze w Bogu i w Jego mi\u0142o\u015bci\u201d.<\/p>\n\n\n\n
W tym tek\u015bcie chcemy si\u0119 jednak skupi\u0107 nie na zasadniczej cz\u0119\u015bci wywod\u00f3w Lutra, gdy\u017c doczeka\u0142y si\u0119 one ju\u017c w j\u0119zyku polskim co najmniej kilku opracowa\u0144, ale spojrze\u0107 na to pismo z perspektywy historycznych okoliczno\u015bci jego powstania. Punktem wyj\u015bcia b\u0119d\u0105 dwa r\u00f3\u017cne listy dedykacyjne, jakie powsta\u0142y do obu wersji j\u0119zykowych. Pierwszy, przypisany do tekstu \u0142aci\u0144skiego, skierowany by\u0142 do papie\u017ca Leona X, drugi za\u015b, wydrukowany wraz z tekstem niemieckim, do burmistrza Zwickau Hermanna M\u00fchlphordta.<\/p>\n\n\n\n
List dedykacyjny do papie\u017ca Leona X.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Pierwszy z list\u00f3w jest interesuj\u0105cy nie tylko ze wzgl\u0119du na osob\u0119 papieskiego adresata, ale r\u00f3wnie\u017c ze wzgl\u0119du na stosunkowo obszern\u0105 tre\u015b\u0107, w kt\u00f3rej Luter zawar\u0142 komentarz do wydarze\u0144 jakich w kontek\u015bcie swojego odniesienia do papiestwa by\u0142 uczestnikiem w ramach dotychczasowej kontrowersji zwi\u0105zanej z odpustami, jaka wybuch\u0142a na skutek publikacji \u201e95 tez\u201d. Pojawiaj\u0105 si\u0119 w nim wszyscy g\u0142\u00f3wni reprezentanci Rzymu, z kt\u00f3rymi na przestrzeni lat 1517-1520 przysz\u0142o si\u0119 rodz\u0105cemu si\u0119 Reformatorowi potyka\u0107: Sylvester Mazzolini z Priero (zwany od miejsca pochodzenia Prierasem), kardyna\u0142 Kajetan, Johannes Eck, czy Karl von Miltitz.<\/p>\n\n\n\n Pierwszy z wymienionych zareagowa\u0142 na \u201e95 tez\u201d w styczniu 1518 \u201eDialogiem o w\u0142adzy papie\u017ca\u201d, w kt\u00f3rym dowodzi\u0142, \u017ce Luter powinien podporz\u0105dkowa\u0107 si\u0119 papie\u017cowi jako centralnemu autorytetowi Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry legitymizuje swoj\u0105 wol\u0105 wszystkie inne autorytety \u2013 tak\u017ce Pismo \u015awi\u0119te i jego wyk\u0142adni\u0119. Luter odrzuci\u0142 zdecydowanie takie uj\u0119cie w swojej pisemnej polemice. Przed kardyna\u0142em Kajetanem Luter stan\u0105\u0142 w pa\u017adzierniku 1518 r. w Augsburgu. Przes\u0142uchanie by\u0142o elementem procesu toczonego przeciw Wittenberczykowi w Rzymie. To, \u017ce odby\u0142o si\u0119 ono na ziemi niemieckiej by\u0142o zas\u0142ug\u0105 protektora Lutra Fryderyka M\u0105drego, kt\u00f3ry wymusi\u0142 to na papie\u017cu, kt\u00f3ry stara\u0142 si\u0119 pozyska\u0107 przychylno\u015b\u0107 ksi\u0119cia elektora w perspektywie przewidywanych wybor\u00f3w nowego cesarza. Przes\u0142uchanie dowiod\u0142o rozbie\u017cno\u015bci teologicznego j\u0119zyka tomisty Kajetana i nominalisty Lutra, a \u017c\u0105danie, by Wittenberczyk odwo\u0142a\u0142 swoje tezy, nie spotka\u0142o si\u0119 z pozytywn\u0105 odpowiedzi\u0105. W jej miejsce po przes\u0142uchaniu Luter odwo\u0142a\u0142 si\u0119 najpierw do papie\u017ca, a potem do soboru. Z Johannesem Eckiem Luter najpierw wymieni\u0142 kilka polemicznych pism, a p\u00f3\u017aniej wzi\u0105\u0142 wraz z Andreasem Karlstadtem w dyspucie w Lipsku w czerwcu i lipcu 1519 roku. W tych polemikach i spotkaniach pojawia\u0142 si\u0119 regularnie temat autorytetu papieskiego, kt\u00f3ry Luter konsekwentnie i z r\u00f3\u017cnych pozycji podwa\u017ca\u0142.<\/p>\n\n\n\n Ostatni z wymienionych \u2013 Karl von Miltitz, dworak i dyplomata \u2013zosta\u0142 wys\u0142any jako nuncjusz do Saksonii by pozyska\u0107 Fryderyka M\u0105drego orderem z\u0142otej papieskiej r\u00f3\u017cy. Elektor order przyj\u0105\u0142, ale nie by\u0142 sk\u0142onny wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 w sprawie Lutra. Miltitz wi\u0119c zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w styczniu 1519 r. do samego Reformatora i uzgodni\u0142 z nim deklaracj\u0119 milczenia, pod warunkiem, \u017ce zamilkn\u0105 r\u00f3wnie\u017c jego przeciwnicy. Kiedy te ustalenia zburzy\u0142a dysputa lipska, Miltitz ponownie w pa\u017adzierniku 1519 r. negocjowa\u0142 z Lutrem, by ten podda\u0142 si\u0119 arbitra\u017cowi biskup\u00f3w Trewiru i Naumburga, co te\u017c nie dosz\u0142o do skutku. List dedykacyjny, kt\u00f3rym si\u0119 zajmujemy to efekt ostatnich wysi\u0142k\u00f3w Miltitza z drugiej po\u0142owy 1520 r. Przekona\u0142 on Wittenberczyka, kt\u00f3ry by\u0142 ju\u017c \u015bwiadomy, \u017ce w czerwcu tego samego roku wydano bull\u0119 Exsurge domine<\/em>, kt\u00f3ra grozi\u0142a mu ekskomunik\u0105 je\u015bli nie odwo\u0142a 40 ze swoich tez, \u017ce jego sytuacj\u0119 mo\u017ce poprawi\u0107 przes\u0142anie papie\u017cowi ugodowego listu, do kt\u00f3rego do\u0142\u0105czy pismo po\u015bwi\u0119cone pobo\u017cno\u015bci. Realizacj\u0105 tych ustale\u0144 by\u0142o pismo \u201eO wolno\u015bci chrze\u015bcijanina\u201d i do\u0142\u0105czony do niego list dedykacyjny do Leona X.<\/p>\n\n\n\n Ju\u017c w pierwszym akapicie swojego skierowanego do papie\u017ca listu Luter, przy zachowaniu tradycyjnych formu\u0142 i tytu\u0142\u00f3w papieskich, nawi\u0105za\u0142 do swojego podw\u00f3jnego odwo\u0142ania po przes\u0142uchaniu przed Kajetanem w Augsburgu. By\u0142 \u015bwiadom, \u017ce drugie z nich, skierowane do soboru, \u0142ama\u0142o dekrety papieskie i odwo\u0142ywa\u0142o si\u0119 do zwalczanych przez papiestwo w XV i pocz\u0105tkach XVI wieku tendencji koncyliarystycznych w Ko\u015bciele, a wi\u0119c g\u0142osz\u0105cych wy\u017cszo\u015b\u0107 autorytetu soboru na autorytetem papieskim. Wittenberczyk zadeklarowa\u0142 przy tym, \u017ce nie posun\u0105\u0142 si\u0119 nigdy do tego, by nie \u017cyczy\u0107 papie\u017cowi wszelkiego b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa i nie pami\u0119ta\u0107 o nim w szczerych modlitwach. Przypomnia\u0142, \u017ce spotka\u0142 te\u017c wielu, kt\u00f3rzy usi\u0142owali go przerazi\u0107 majestatem papieskim. To jednak nie by\u0142o kluczow\u0105 motywacj\u0105 listu skierowanego do papie\u017ca. Zasadniczym powodem mia\u0142a by\u0107 obawa, \u017ce papie\u017c da\u0142 wiar\u0119 oskar\u017ceniom, i\u017c w polemice posun\u0105\u0142 si\u0119 do bezpo\u015brednich atak\u00f3w na jego osob\u0119.<\/p>\n\n\n\n Luter stwierdzi\u0142, \u017ce nigdy nie wypowiada\u0142 si\u0119 bez szacunku o osobie papie\u017ca, za\u015b por\u00f3wnania, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 w pi\u015bmie polemicznym z 1519 wymierzonym przeciw Prierasowi okre\u015blaj\u0105ca papie\u017ca mianem Daniela w Babilonie wynika\u0142y z ch\u0119ci obrony niewinnego papie\u017ca przed zha\u0144bieniem przez jego teologa. Tak Wittenberczyk oceni\u0142 argumentacj\u0119 Prierasa uznaj\u0105c\u0105 papie\u017ca za centralny i najwy\u017cszy autorytet w Ko\u015bciele. Powt\u00f3rzy\u0142 tak\u017ce, \u017ce jego ataki nie by\u0142y w \u017caden spos\u00f3b wymierzone w osoby, ale zawsze mia\u0142y na celu bezbo\u017cne doktryny. Wskazywa\u0142 te\u017c na przyk\u0142ady z j\u0119zyka samego Chrystusa i aposto\u0142a Paw\u0142a, kt\u00f3rzy ostro atakowali krzewicieli bezbo\u017cnego nauczania.<\/p>\n\n\n\n Kontynuuj\u0105c swoje wywody Luter przeszed\u0142 do oceny stanu kurii rzymskiej. Uzna\u0142 j\u0105 za bardziej zepsut\u0105 ni\u017c Babilon i Sodoma. Wittenberczyk przyznawa\u0142, \u017ce sam nale\u017cy do tych, kt\u00f3rzy opierali si\u0119 jej dzia\u0142aniom. Jego sytuacja by\u0142a podobna do sytuacji wielu innych chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy przez kurialist\u00f3w byli wydrwiwani w imieniu papieskim. Op\u00f3r sw\u00f3j postrzega\u0142 jako s\u0142u\u017cb\u0119 ostrzegania innych chrze\u015bcijan, kt\u00f3rych kuria chcia\u0142a zniszczy\u0107. Kuri\u0119 Luter widzia\u0142 jako \u017ar\u00f3d\u0142o wszelkiego z\u0142a, niegodziwo\u015bci i z\u0142ego przyk\u0142adu. By\u0142a ona tak okropna, \u017ce nawet je\u015bliby na \u015bwiecie zjawi\u0142 si\u0119 sam antychryst, to nic nie m\u00f3g\u0142by doda\u0107 do jej niegodziwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Ten fragment ostrej krytyki kurii Wittenberczyk stara\u0142 si\u0119 zr\u00f3wnowa\u017cy\u0107 zwr\u00f3ceniem si\u0119 do papie\u017ca jako do owcy mi\u0119dzy wilkami, czy Daniela w\u015br\u00f3d lw\u00f3w. Zastosowa\u0142 ju\u017c znany cho\u0107by z \u201e95 tez\u201d schemat: \u201e\u017ali (w tezach) biskupi, (w li\u015bcie) kardyna\u0142owie i kuriali\u015bci \u2013 dobry papie\u017c\u201d. Rozwin\u0105\u0142 go tutaj wyra\u017caj\u0105c wsp\u00f3\u0142czucie dla trudnej sytuacji dobrego papie\u017ca w nikczemnych czasach, w kt\u00f3rych do cna zepsuta kuria rzymska nie poddaje si\u0119 jego dzia\u0142aniom, kt\u00f3re mia\u0142yby poprawi\u0107 sytuacj\u0119. Luter stwierdzi\u0142 wr\u0119cz, \u017ce kuria nie zas\u0142uguje na tak dobrego papie\u017ca jak Leon, a jego miejsce powinien zaj\u0105\u0107 sam szatan, by w spos\u00f3b otwarty pokaza\u0107 swoje rz\u0105dy, kt\u00f3re w kurii faktycznie sprawowa\u0142 niweluj\u0105c dzia\u0142ania papieskie. Wittenberczyk przestrzega\u0142 dalej papie\u017ca przez kurialnymi pochlebcami, kt\u00f3rzy chc\u0105 niszczy\u0107 ludzi i dusze, a tak\u017ce zwalcza\u0107 wiar\u0119 i Bo\u017c\u0105 prawd\u0119 w ca\u0142ym Ko\u015bciele. Swoje pouczenia dla papie\u017ca postrzega\u0142 przy tym jako analogi\u0119 do dzia\u0142a\u0144 wielkiego autorytetu \u015bredniowiecza \u2013 Bernarda z Clarivaux, daj\u0105c tym samym dow\u00f3d na szacunek jakim darzy\u0142 tego cysterskiego mistyka. Za przyk\u0142ad wzi\u0105\u0142 sobie wskazania dla papie\u017ca Eugeniusza III, kt\u00f3re Bernard zawar\u0142 w swoim dziele De consideratione<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Ca\u0142\u0105 swoj\u0105 ostr\u0105 krytyk\u0119 kurii, w kt\u00f3rej zestawia\u0142 j\u0105 z bezbo\u017cnymi Turkami i uznawa\u0142 za gorsz\u0105 od nich, gdy\u017c zamiast by\u0107 bram\u0105 niebios sta\u0142a si\u0119 otwart\u0105 paszcz\u0105 piek\u0142a, Luter przedstawi\u0142 jako uzasadnienie swojej ostrej obrony w\u0142asnego stanowiska wobec r\u00f3\u017cnych przedstawicieli Rzymu. Wskazywa\u0142 przy tym, \u017ce jego intencj\u0105 nie by\u0142y nigdy ani atak na papie\u017ca, czy nawet na kuri\u0119, ani te\u017c budzenie kontrowersji wzgl\u0119dem nich. Jednak kiedy reakcje jakie nadesz\u0142y z Rzymu przekona\u0142y go, \u017ce nie ma nadziei, \u017ceby kuri\u0119 zreformowa\u0107 uzna\u0142, i\u017c musi si\u0119 od niej odci\u0105\u0107. Prawo do takiego post\u0119powania uzasadni\u0142 odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do starotestamentowych zapis\u00f3w o li\u015bcie rozwodowym (5 M\u017c 24,1) oraz wskaza\u0144 z Objawienia \u015bw. Jana by niegodziwych pozostawi\u0107 w ich niegodziwo\u015bci (por. Obj 22,11). Podj\u0105wszy t\u0119 decyzj\u0119 odda\u0142 si\u0119 studiowaniu Pisma \u015awi\u0119tego ku po\u017cytkowi braci wok\u00f3\u0142 siebie.<\/p>\n\n\n\n Za ponowny wybuch kontrowersji mi\u0119dzy nim a Rzymem Luter uzna\u0142 winnym Joahnnesa Ecka. Teolog z Ingolstad rozpocz\u0105\u0142 sp\u00f3r z Karlstadtem, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do dysputy lipskiej, w kt\u00f3rej tak\u017ce Luter wzi\u0105\u0142 udzia\u0142. Eck jawi\u0142 si\u0119 w li\u015bcie Lutra jako wr\u00f3g Chrystusa, a tak\u017ce osoba wype\u0142niona przez szatana niezaspokajalnym pragnieniem chwa\u0142y, kt\u00f3re pchn\u0119\u0142o go do wyzwania Lutra na debat\u0119. Wittenberczyk przyznawa\u0142 przy tym, \u017ce w trakcie dysputy lipskiej \u201ewymskn\u0119\u0142o\u201d mu si\u0119 nieostro\u017cne s\u0142owo dotycz\u0105ce prymatu papieskiego. W ten spos\u00f3b skomentowa\u0142 fakt, \u017ce w Lipsku podwa\u017cy\u0142 prymat papieski odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 zar\u00f3wno do argument\u00f3w teologicznych (opartych o interpretacj\u0119 roli Piotra w Mt 16,18 jako reprezentanta aposto\u0142\u00f3w, i Jezusowych s\u0142\u00f3w o skale, na kt\u00f3rej zostanie zbudowany Ko\u015bci\u00f3\u0142, jako odnosz\u0105cych si\u0119 wyznania wiary Piotra a nie do jego osoby), jak i historycznych (podwa\u017cenie historyczno\u015bci zwierzchnictwa papiestwa nad ca\u0142ym Ko\u015bcio\u0142em w pierwszych 1100 latach chrze\u015bcija\u0144stwa w oparciu o tekst Pisma \u015awi\u0119tego i kanony soboru w Nicei z 325 r.). Swoje wypowiedzi Luter ukazywa\u0142 jako sprowokowane przez Ecka, kt\u00f3ry wiedziony pragnieniem \u0142atwego zwyci\u0119stwa w dyspucie chcia\u0142 dowie\u015b\u0107 swojego pierwsze\u0144stwa po\u015br\u00f3d teolog\u00f3w. Eck jednak w ocenie Wittenberczyka debat\u0119 przegra\u0142 i to sta\u0142o si\u0119 dla niego motywacj\u0105, by wykorzysta\u0107 jego nieostro\u017cno\u015b\u0107 i skompromitowa\u0107 go jako tego, kt\u00f3ry stara si\u0119 zaatakowa\u0107 i obrazi\u0107 Rzym.<\/p>\n\n\n\n Jako prawdziwego wroga papie\u017ca Luter w swoim li\u015bcie wskazywa\u0142 tak\u017ce kardyna\u0142a Kajetana, przed kt\u00f3rym stawi\u0142 si\u0119 w Augsburgu w 1518 r. Stan\u0105\u0142 przed nim z szacunku dla papieskiego imienia. Kajetan jednak nie d\u0105\u017cy\u0142 do pokoju. Odrzuci\u0142 ofert\u0119, \u017ce Luter zamilknie, je\u015bli uczyni\u0105 to tak\u017ce jego przeciwnicy. Zamiast tego wybra\u0142 \u017c\u0105danie od Wittenberczyka bezwarunkowego odwo\u0142ania jego tez. Winnym p\u00f3\u017aniejszych wyst\u0105pie\u0144 Lutra jest zatem Kajetan, kt\u00f3ry nie zgodzi\u0142 si\u0119 na to, by Wittenberczyk na swoich warunkach milcza\u0142.<\/p>\n\n\n\n Kolejnym, na spotkania z kt\u00f3rym Luter si\u0119 powo\u0142ywa\u0142, by\u0142 Karl von Miltitz. Przypomina\u0142, \u017ce po niepowodzeniu spotkania z Kajetanem, uzgodni\u0142 z Miltitzem gotowo\u015b\u0107 do zachowania milczenia w sprawie kontrowersji odpustowej pod warunkiem, \u017ce jego oponenci tak\u017ce zamilkn\u0105. Za zerwanie tych uzgodnie\u0144 odpowiedzialny by\u0142 Eck, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do dysputy lipskiej, a w jej trakcie sprowokowa\u0142 sp\u00f3r o prymat papie\u017ca. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Ecka, oparta na brudnych sztuczkach i szukaniu w\u0142asnej chwa\u0142y a nie prawdy, doprowadzi\u0142a tylko do pogorszenia sporu. Dysput\u0119 lipsk\u0105 wini\u0142 Luter tak\u017ce za brak realizacji podj\u0119tych ju\u017c po niej z Miltitzem ustale\u0144 o arbitra\u017cu biskup\u00f3w Trewiru i Naumburga. To Eck zatem by\u0142 najwi\u0119kszym wrogiem papie\u017ca i kurii. To jego dzia\u0142ania pokazywa\u0142y \u015bwiatu nadu\u017cycia rzymskiej kurii i to dlatego, \u017ce z pychy dzia\u0142a\u0142 poza nadanym mu mandatem. Tym samym to jego dzia\u0142ania uderza\u0142y w papie\u017ca, a raczej przede wszystkim w jego kuri\u0119. To prowadzi\u0142o Lutra do stwierdzenia, \u017ce nie ma gorszych wrog\u00f3w ni\u017c pochlebcy, przed czym przestrzega\u0142 papie\u017ca. Eck za\u015b mia\u0142 by\u0107 \u015bwiadom swojej winy, bo z furi\u0105 atakowa\u0142 ksi\u0105\u017cki Wittenberczyka. Pr\u00f3bowa\u0142 go te\u017c przerazi\u0107 majestatem papieskim, co niestety nie wywar\u0142o po\u017c\u0105danego skutku. Luter nie wystraszy\u0142 si\u0119 i nie zamilk\u0142, a Eck uznaj\u0105c swoje niepowodzenie porzuci\u0142 swoj\u0105 gwa\u0142towno\u015b\u0107 w publicznym atakowaniu go.<\/p>\n\n\n\n Widz\u0105c do wszystko Miltitz podj\u0105\u0142 starania o wp\u0142yni\u0119cie na Lutra za po\u015brednictwem jego zakonnych prze\u0142o\u017conych. Faktycznie spotka\u0142 si\u0119 on pod koniec sierpnia 1520 r. w Eisleben z Johannesem Staupitzem, kt\u00f3ry ju\u017c wtedy ust\u0105pi\u0142 z funkcji generalnego wikariusza augustian\u00f3w i z jego nast\u0119pc\u0105 \u2013 przyjacielem Lutra \u2013 Wenzlausem Linckiem. Razem przekonali oni Lutra do tego, by przygotowa\u0142 pojednawczy list do papie\u017ca, w kt\u00f3rym dowi\u00f3d\u0142by swojej niewinno\u015bci, a tak\u017ce zadeklarowa\u0142, \u017ce got\u00f3w jest po\u015bwi\u0119ci\u0107 studiom, bez budzenia dalszego zainteresowania i kontrowersji. Luter zadeklarowa\u0142, \u017ce przyj\u0105\u0142 te rady i ma nadziej\u0119, \u017ce uda si\u0119 zarysowany w nich plan wprowadzi\u0107 w \u017cycie. Krokiem w t\u0119 stron\u0119 by\u0142 w\u0142a\u015bnie list skierowany do Leona X. Wittenberczyk obiecywa\u0142, \u017ce b\u0119dzie si\u0119 modli\u0142, by by\u0142o to mo\u017cliwe i by papie\u017c uciszy\u0142 swoich pochlebc\u00f3w, kt\u00f3rzy tylko wzmagaj\u0105 kontrowersj\u0119. Postawi\u0142 te\u017c dwa warunki dla usuni\u0119cia si\u0119 ze sceny publicznej. Po pierwsze, jego przeciwnicy przestan\u0105 d\u0105\u017cy\u0107 do zaognienia sprawy. Po drugie, nie przyjmie \u017cadnych narzuconych regu\u0142 interpretacji Pisma \u015awi\u0119tego, gdy\u017c zawarte w nim S\u0142owo Bo\u017ce, kt\u00f3re naucza wolno\u015bci we wszystkich innych kwestiach, nie mo\u017ce zosta\u0107 zwi\u0105zane takimi rozstrzygni\u0119ciami. Je\u015bli te dwie rzeczy zostan\u0105 spe\u0142nione, Luter obieca\u0142, \u017ce nie b\u0119dzie wchodzi\u0142 w spory, czy prowokowa\u0142 innych. Oczywi\u015bcie oczekiwa\u0142 tak\u017ce, \u017ce r\u00f3wnie\u017c inni powstrzymaj\u0105 si\u0119 od zaczepek, do odpowiedzi na kt\u00f3re pozostawi\u0142 sobie prawo w obronie prawdy Chrystusowej. Zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 te\u017c wprost do papie\u017ca z \u017c\u0105daniem, by uciszy\u0142 on oba stronnictwa dla za\u017cegnania sporu.<\/p>\n\n\n\n Id\u0105c dalej Wittenberczyk wskaza\u0142, \u017ce nie ugnie si\u0119 przed argumentacj\u0105 tych, kt\u00f3rzy wymagaj\u0105 od niego, by podporz\u0105dkowa\u0142 si\u0119 papie\u017cowi jakby by\u0142 nie cz\u0142owiekiem a p\u00f3\u0142bogiem. Przypomina\u0142 tradycyjny tytu\u0142 papieski \u201es\u0142uga s\u0142ug\u201d i wzywa\u0142 papie\u017ca, by go realizowa\u0142 troszcz\u0105c si\u0119 o tych, kt\u00f3rzy tego potrzebuj\u0105, a nie s\u0142ucha\u0142 tych, kt\u00f3rzy go przekonuj\u0105, \u017ce jest w\u0142adc\u0105 \u015bwiata, czy te\u017c uzale\u017cniaj\u0105 bycie chrze\u015bcijaninem od pos\u0142usze\u0144stwa jemu, b\u0105d\u017a g\u0142osz\u0105, \u017ce ma on w\u0142adz\u0119 na piek\u0142em, czy\u015b\u0107cem i niebem. B\u0142\u0119dnym by\u0142o tak\u017ce wynoszenie papie\u017ca ponad sob\u00f3r i ca\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142 powszechny oraz przyznawanie papie\u017cowi wy\u0142\u0105czno\u015bci w interpretacji Pisma \u015awi\u0119tego. Ta polemika by\u0142a wymierzona nie tylko w pogl\u0105dy Ecka, ale tak\u017ce Prierasa. To ich Luter oskar\u017cy\u0142, \u017ce pod papiesk\u0105 ochron\u0105 i z jego wsparciem chcieli kontynuowa\u0107 swoje nikczemne post\u0119pki w Ko\u015bciele, staj\u0105c si\u0119 narz\u0119dziami dzia\u0142ania szatana. Podsumowuj\u0105c Luter zaleca\u0142, by papie\u017c nie wierzy\u0142 tym kt\u00f3rzy go wychwalaj\u0105, ale tym, kt\u00f3rzy chc\u0105 go upokorzy\u0107. Odwo\u0142a\u0142 si\u0119 tutaj do fragmentu z \u0141ukaszowego hymnu Magnificat: \u201eStr\u0105ci\u0142 w\u0142adc\u00f3w z tron\u00f3w, a wywy\u017cszy\u0142 poni\u017conych\u201d (\u0141k 1,52), a tak\u017ce do odmienno\u015bci Chrystusa od Jego nast\u0119pc\u00f3w. Pochlebcy pragn\u0119li, by papie\u017c o tych wzorcach zapomnia\u0142 i jednocze\u015bnie podkre\u015blali, \u017ce papie\u017c jest wikariuszem Chrystusa. Luter wyrazi\u0142 obaw\u0119, \u017ce papie\u017c dos\u0142ownie stanie si\u0119 wikariuszem, a wi\u0119c zast\u0119pc\u0105, kt\u00f3ry urz\u0119duje pod nieobecno\u015b\u0107 swojego prze\u0142o\u017conego. Je\u015bli papie\u017c urz\u0119duje jako wikariusz, a Chrystus jest nieobecny w jego sercu, to wtedy faktycznie papie\u017c pozostaje tak zast\u0119pc\u0105 pod nieobecno\u015b\u0107 Pana. W takiej sytuacji Ko\u015bci\u00f3\u0142 pod jego przewodnictwem staje si\u0119 grup\u0105 ludzi bez Chrystusa i trudno samego papie\u017ca okre\u015bli\u0107 w tej sytuacji inaczej ni\u017c jako antychrysta i ba\u0142wana. Dlatego aposto\u0142owie nie nazywali si\u0119 wikariuszami nieobecnego Chrystusa, ale s\u0142ugami obecnego Pana.<\/p>\n\n\n\n Ko\u0144cz\u0105c swoje wywody Luter wr\u00f3ci\u0142 do wzoru Bernarda pisz\u0105cego do papie\u017ca Eugeniusza, by jeszcze raz usprawiedliwi\u0107, \u017ce \u015bmia\u0142 w tym li\u015bcie poucza\u0107 papie\u017ca. Jego intencj\u0105 nie by\u0142o bycie nauczycielem papie\u017ca, ale lojalna troska o sprawy bli\u017anich. W takiej sytuacji zasad\u0105 powinno by\u0107 nie godno\u015b\u0107 czy niegodno\u015b\u0107 tego, kt\u00f3ry chce pom\u00f3c, ale nadrz\u0119dna troska o dobro jakie mo\u017cna drugiej osobie zapewni\u0107. Papie\u017c za\u015b takiej pomocy potrzebowa\u0142, gdy\u017c by\u0142 osamotniony w swoich wysi\u0142kach i trudzie s\u0142u\u017cby Ko\u015bcio\u0142owi. Luter nie chcia\u0142 tym samym wpisywa\u0107 si\u0119 w rz\u0105d pochlebc\u00f3w, ale przedstawia\u0142 siebie jako tego, kt\u00f3ry chce realnie pom\u00f3c.<\/p>\n\n\n\n Ostatnim w\u0105tkiem listu sta\u0142o si\u0119 pismo, do kt\u00f3rego list by\u0142 dedykacj\u0105, a wi\u0119c \u201eO wolno\u015bci chrze\u015bcijanina\u201d. Luter przes\u0142a\u0142 je papie\u017cowi jako znak pokoju i nadziei oraz jako przyk\u0142ad studi\u00f3w, kt\u00f3rym m\u00f3g\u0142by si\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107, gdyby niegodziwi pochlebcy papie\u017ca nie stawali mu na przeszkodzie. Wskaza\u0142 tak\u017ce, \u017ce samo pismo jest by\u0107 mo\u017ce niewielkie, ale zawiera w sobie skr\u00f3t ca\u0142ego \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego, daj\u0105c szanse uchwycenia jego znaczenia. Wittenberczyk dodawa\u0142, \u017ce jako biedak nie mo\u017ce nic innego zaoferowa\u0107, ale te\u017c papie\u017c nie potrzebuje niczego jak tylko duchowego wzbogacenia.<\/p>\n\n\n\n List dedykacyjny dla burmistrza Zwickau.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Drugi z list\u00f3w jest o wiele kr\u00f3tszy. To tradycyjny, niewielki list dedykacyjny kierowany do Hermanna M\u00fchlphordta (kt\u00f3rego Luter w tek\u015bcie b\u0142\u0119dnie nazywa Hieronimem) jako do przyjaciela i patrona. By\u0142 on pomy\u015blany jako zadatek bli\u017cszej znajomo\u015bci, kt\u00f3r\u0105 Luter chcia\u0142 zawrze\u0107 z burmistrzem z Zwickau ze wzgl\u0119du na \u015bwiadectwo miejscowego kaznodziei Johanna Engrana, kt\u00f3ry mia\u0142 za\u015bwiadczy\u0107 o postawie burmistrza, kt\u00f3r\u0105 cechowa\u0142o umi\u0142owaniu Pisma \u015awi\u0119tego. Wittenberczyk wys\u0142awia\u0142 go za to, wskazuj\u0105c, \u017ce o niewielu innych sprawuj\u0105cych takie urz\u0119dy da si\u0119 powiedzie\u0107 to samo. Luter ko\u0144czy\u0142 wzmiank\u0105, \u017ce tekst, do kt\u00f3rego list jest wst\u0119pem, ukaza\u0142 si\u0119 ju\u017c po \u0142acinie. Wyra\u017ca\u0142 przy tym nadziej\u0119, \u017ce \u0142aci\u0144ska publikacja traktatu spowoduje, \u017ce jego pisma i nauczanie odno\u015bnie do papiestwa nie b\u0119d\u0105 uznawane za nie do przyj\u0119cia.<\/p>\n\n\n\n Podsumowanie<\/strong><\/p>\n\n\n\n Lektura pierwszego z list\u00f3w nasuwa skojarzenia z tym, co we wsp\u00f3\u0142czesnych publicznych dyskusjach nazywane jest non-apology<\/em>, a wi\u0119c (nieraz wymuszonymi) przeprosinami napisanymi w taki spos\u00f3b, \u017ce wida\u0107 w nich, i\u017c osoba je sk\u0142adaj\u0105ca nie ma zamiaru rzeczywi\u015bcie przeprosi\u0107 za swoje zachowanie. Podobnie zachowa\u0142 si\u0119 Luter, kt\u00f3ry pisa\u0142 do papie\u017ca w tonie pouczenia, a list wykorzysta\u0142, by usprawiedliwi\u0107 swoje dotychczasowe dzia\u0142ania, tak\u017ce te maj\u0105ce elementy otwartej polemiki z Rzymem i papie\u017cem. Win\u0119 za rozw\u00f3j kontrowersji zrzuci\u0142 w tek\u015bcie na r\u00f3\u017cnych wys\u0142annik\u00f3w papie\u017ca, z kt\u00f3rych jedynie Miltitz jawi si\u0119 w pozytywnym \u015bwietle osoby, kt\u00f3ra d\u0105\u017cy\u0142a do jej realnego zako\u0144czenia. Pozostali za\u015b \u2013 szczeg\u00f3lnie Eck, ale tak\u017ce Prieras i Kajetan \u2013 nie tylko niesprawiedliwie atakowali Lutra, nieraz szukaj\u0105c w\u0142asnej chwa\u0142y, ale te\u017c \u017ale s\u0142u\u017cyli papie\u017cowi doprowadzaj\u0105c do wyjawienia niegodziwo\u015bci rzymskiej kurii.<\/p>\n\n\n\n Wida\u0107 z tego listu, \u017ce Miltitz przeliczy\u0142 si\u0119 w swojej dyplomatycznej grze. Stara\u0142 si\u0119 na Lutrze wymusi\u0107 list, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 uni\u017conym szukaniem pojednania z papie\u017cem. Otrzyma\u0142 w zamian kompletnie niedyplomatyczny tekst, kt\u00f3ry je\u015bliby dotar\u0142 do adresata (na co nie mamy dowod\u00f3w) spowodowa\u0142by tylko jego w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107. Nie pomog\u0142o tutaj nawet to, \u017ce sk\u0142oni\u0142 Lutra do tego, by antydatowa\u0142 tekst na 6 wrze\u015bnia, cho\u0107 ostatnie spotkanie z nim w tej sprawie odby\u0142 12 pa\u017adziernika 1520 roku. Mia\u0142o to na celu usun\u0105\u0107 podejrzenia, \u017ce list jest zagrywk\u0105 spowodowan\u0105 og\u0142oszeniem bulli Exsurge domine<\/em> w Niemczech.<\/p>\n\n\n\n Luter pokaza\u0142 w swoim tek\u015bcie, \u017ce z pewno\u015bci\u0105 nie jest dyplomat\u0105. Wyziera z jego argumentacji tak\u017ce brak wiary w to, \u017ce mo\u017cliwe jest pojednanie z papie\u017cem. Zreszt\u0105 takie stanowisko Wittenberczyka nie dziwi. Wystarczy si\u0119gn\u0105\u0107 do dw\u00f3ch pozosta\u0142ych pism programowych z roku 1520, kt\u00f3re oba powsta\u0142y przed listem \u2013 \u201eDo chrze\u015bcija\u0144skiej szlachty\u2026\u201d opublikowano 18 sierpnia, a \u201eO niewoli babilo\u0144skiej\u2026\u201d 6 pa\u017adziernika, a wi\u0119c tak\u017ce przed ostatnim spotkaniem z Miltitzem. W pierwszym z tych tekst\u00f3w Luter rozwin\u0105\u0142 teologiczn\u0105 argumentacj\u0119, kt\u00f3ra pozwoli\u0142a mu wzywa\u0107 w\u0142adze \u015bwieckie do wzi\u0119cia odpowiedzialno\u015bci za reform\u0119 Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3rej papie\u017c w pe\u0142ni si\u0119 sprzeniewierzy\u0142. Za\u015b w drugim papie\u017c i jego s\u0142udzy zostali przedstawieni jako ci, kt\u00f3rzy przez swoje nadu\u017cycia w rozumieniu sakrament\u00f3w, w tym szczeg\u00f3lnie Wieczerzy Pa\u0144skiej, trzymaj\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 w potr\u00f3jnej niewoli babilo\u0144skiej.<\/p>\n\n\n\n Wida\u0107 zatem, \u017ce na tym etapie Wittenberczyk by\u0142 ju\u017c \u015bwiadom, \u017ce kontrowersja, kt\u00f3r\u0105 rozpocz\u0119\u0142o \u201e95 tez\u201d nie jest tylko wycinkowym sporem o praktyk\u0119 pokutn\u0105, ale jest zasadniczym sporem o kszta\u0142t Ko\u015bcio\u0142a, w kt\u00f3rym na pierwszy plan wysun\u0119\u0142y si\u0119 kwestie autorytetu w Ko\u015bciele, a najg\u0142\u0119bszy podzia\u0142 wynika z odmiennych wizji eklezjologicznych \u2013 Ko\u015bcio\u0142a odwo\u0142uj\u0105cego si\u0119 do autorytetu papieskiego z jednej, oraz Ko\u015bcio\u0142a staraj\u0105cego si\u0119 pozosta\u0107 wiernym autorytetowi S\u0142owa Bo\u017cego z drugiej strony. Ta r\u00f3\u017cnica mo\u017ce t\u0142umaczy\u0107 aroganckie z perspektywy Rzymu wypowiedzi Lutra w li\u015bcie. Zwraca\u0142 si\u0119 on bowiem do papie\u017ca nie jako do tego, kto stoi na szczycie instytucjonalnej hierarchii, kt\u00f3remu wszyscy, w tym sam Wittenberczyk, powinni si\u0119 bez szemrania podporz\u0105dkowa\u0107, ale do r\u00f3wnego sobie partnera w odpowiedzialno\u015bci za Ko\u015bci\u00f3\u0142, chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 s\u0142u\u017cb\u0105 wobec kt\u00f3rego nie jest przy\u0142\u0105czenie si\u0119 do ch\u00f3ru pochlebc\u00f3w, ale m\u00f3wienie nawet niewygodnej prawdy prosto w oczy.<\/p>\n\n\n\n Druga z przedm\u00f3w jest nie tylko znacz\u0105co kr\u00f3tsza, ale te\u017c zupe\u0142nie inna w wyd\u017awi\u0119ku. Jest tradycyjn\u0105 pochwa\u0142\u0105 adresata, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142 do zwolennik\u00f3w nauki reformacyjnej. Te dwa zasadniczo r\u00f3\u017cne tekst zgadzaj\u0105 si\u0119 jednak w jednej podstawowej kwestii, a mianowicie ocenie znaczenia traktatu \u201eO wolno\u015bci chrze\u015bcijanina\u201d. W obu pojawia si\u0119 po pierwsze obja\u015bnienie jego niepolemiczno\u015bci ch\u0119ci\u0105 pozytywnego ukazania nauczania luterskiego i odsuni\u0119cie z jego autora odium \u201eosobistego wroga papie\u017ca\u201d. Po drugie za\u015b, i wa\u017cniejsze, w obu listach dedykacyjnych \u2013 w skierowanym do papie\u017ca wprost, w tym skierowanym do burmistrza Zwickau bardziej jako kontekst spisanego tekstu \u2013 wida\u0107, \u017ce Luter postrzega\u0142 traktat \u201eO wolno\u015bci chrze\u015bcijanina\u201d jako pismo, kt\u00f3re zawiera skr\u00f3t \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego i ma by\u0107 duszpastersk\u0105 pomoc\u0105 dla chrze\u015bcijan w uchwyceniu znaczenia ich chrze\u015bcija\u0144skiej egzystencji.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Rok 2017 rozpocz\u0105\u0142 d\u0142ug\u0105 seri\u0119 rocznic 500 lat wydarze\u0144 reformacyjnych, kt\u00f3ra w\u0142a\u015bciwie zako\u0144czy si\u0119 dopiero w 2080 rocznic\u0105 500 lat publikacji \u201eKsi\u0119gi zgody\u201d. Na rok 2020 wypad\u0142a rocznica pism programowych Marcina Lutra. Ostatnie spo\u015br\u00f3d nich sta\u0142o si\u0119 z tej okazji nawet inspiracj\u0105 dla tematu roku 2020 w Ko\u015bciele Ewangelicko-Augsburskim w Polsce. Chodzi o traktat \u201eO […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":685,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-684","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-chrzescijanstwo-a-wolnosc-1-2020"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/684","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=684"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/684\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media\/685"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=684"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=684"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=684"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}