11 lipca 1920 roku to data wa\u017cna dla \u00f3wczesnych Prus Wschodnich, poniewa\u017c jest to czas przeprowadzenia plebiscytu w Prusach Wschodnich. W tym artykule chcia\u0142bym jednak skupi\u0107 si\u0119 na wyodr\u0119bnionym regionie Prus, czyli Mazurach.<\/p>\n\n\n\n
Plebiscyt przeprowadzono, aby mieszka\u0144cy tych ziem mogli zdecydowa\u0107 si\u0119, jakiego pa\u0144stwa b\u0119d\u0105 obywatelami. Karta do g\u0142osowania mia\u0142a dwie opcje, a mianowicie g\u0142os za Polsk\u0105 lub za Niemcami z dopiskiem w nawiasie: Prusy. Karta sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 z dw\u00f3ch p\u00f3l i w zasadzie trzech wyraz\u00f3w, w kt\u00f3rej dopisek \u201ePrusy\u201d mia\u0142 jednak ogromne znaczenie.<\/p>\n\n\n\n
Nale\u017cy zacz\u0105\u0107 od tego, \u017ce samo g\u0142osowanie sw\u00f3j wymiar polityczny mia\u0142o w jakim\u015b stopniu dla wy\u017cszych szczebli w\u0142adzy, kt\u00f3ra z ciekawo\u015bci\u0105 oczekiwa\u0142a wynik\u00f3w. Jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 g\u0142osuj\u0105cych nie rozpatrywa\u0142a \u201epodsuni\u0119tego\u201d im formularza jako narz\u0119dzia politycznego czy powodu do budowania \u015bwiadomo\u015bci i idei narodu, gdy\u017c by\u0142o to im obce\u2026<\/p>\n\n\n\n
Wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b nie zastanawia\u0142a si\u0119 zbyt d\u0142ugo i zaznacza\u0142a opcj\u0119 niemieck\u0105, argumentuj\u0105c to tym, \u017ce \u201eJa jestem tutejszy, ja Prusak\u201d, ca\u0142kowicie dystansuj\u0105c si\u0119 od jakichkolwiek filozofii i idei, a dbaj\u0105c o to, aby ich \u017cycie nie zmieni\u0142o si\u0119 zbyt radykalnie i \u017ceby by\u0142o tak jak dawniej.<\/p>\n\n\n\n
Plebiscyt wydawa\u0142 si\u0119 sprawiedliwym narz\u0119dziem rozstrzygania spor\u00f3w. Mia\u0142 by\u0107 ostatecznym rozwi\u0105zaniem kwestii przynale\u017cno\u015bci, sprawiedliwym przydzia\u0142em podsumowuj\u0105cym dzia\u0142ania pierwszej wojny \u015bwiatowej. Toczy\u0142a si\u0119 dalsza wojna idei, wojna przynale\u017cno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 w zasadzie rozumieli tylko pa\u0144stwowi w\u0142odarze. Zwykli ludzie powinni w tym czasie momentalnie zrozumie\u0107 ide\u0119 pa\u0144stwowo\u015bci, narodu, kt\u00f3r\u0105 nigdy wcze\u015bniej si\u0119 nie interesowali, ba, nie mieli nawet o tym cz\u0119sto \u017cadnego poj\u0119cia, poniewa\u017c nie wp\u0142ywa\u0142o to znacz\u0105co na presti\u017c i przebieg \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n
Wyniki plebiscytu wskazywa\u0142y na to, \u017ce jedynie dwie miejscowo\u015bci w powiecie ostr\u00f3dzkim oraz jedna w powiecie nidzickim stawa\u0142y za opcj\u0105 polsk\u0105. Natomiast wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142a za opcj\u0105 niemieck\u0105 (jak na przyk\u0142ad Olecko, gdzie z oko\u0142o 30 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w oddano tylko 3 g\u0142osy za Polsk\u0105), ciesz\u0105c si\u0119 z \u017cycia pe\u0142nego problem\u00f3w, ale znanych, a nie obcych. Jedni ludzi straszyli, \u017ce jak przyjdzie Polska, to wygoni\u0105 wszystkich gospodarzy, drudzy za\u015b m\u00f3wili, \u017ce Polska przyjdzie i wybawi wszystkich. Jak wiadomo, by\u0142y prowadzone przer\u00f3\u017cne akcje \u201ezach\u0119caj\u0105ce\u201d do g\u0142osowania na kt\u00f3r\u0105\u015b z opcji. Dzia\u0142a\u0142o polskie podziemie, kt\u00f3re Mazurom m\u00f3wi\u0142o, i\u017c s\u0105 oni Polakami, kt\u00f3rzy byli d\u0142ugo tego nie\u015bwiadomi. Natomiast ze strony niemieckiej s\u0142ysze\u0107 mogli, \u017ce s\u0105 Prusakami z krwi i ko\u015bci, tyle czasu zamieszkuj\u0105 te ziemi\u0119, a ich przodkami s\u0105 sami Prusowie.<\/p>\n\n\n\n
Mia\u0142a miejsce walka mi\u0119dzy wolno\u015bci\u0105 a wolno\u015bci\u0105, w oczach rz\u0105du polskiego i niemieckiego oczywi\u015bcie. Mazurzy w wi\u0119kszo\u015bci o walk\u0119 nie prosili, nie prosili o samo wywo\u0142ywanie ich do wyboru. Jednak sytuacja zmusza\u0142a pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej do przemy\u015ble\u0144 i mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce dzieckiem idei odr\u0119bno\u015bci narodowo\u015bciowej w\u015br\u00f3d Mazur\u00f3w by\u0142o powstanie Masurenbund \u2013 organizacji za\u0142o\u017conej przez Gustawa Sawitzkiego w E\u0142ku w 1923 roku. Jednak czo\u0142ow\u0105 postaci\u0105 mazurskiej odr\u0119bno\u015bci narodowej by\u0142 Kurt Obitz \u2013 lekarz weterynarii, kt\u00f3ry dok\u0142ada\u0142 wielu stara\u0144 w sprawie porozumienia si\u0119 z Mazurami ju\u017c podczas swoich studi\u00f3w w Berlinie, kontaktuj\u0105c si\u0119 z bra\u0107mi Sawitzkimi. Dzi\u0119ki jego staraniom w 1929 roku wydano pierwszy numer \u201eCechu\u201d \u2013 czasopisma dla Mazur\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Swoje kluczowe zadanie i przekaz \u201eCech\u201d definiowa\u0142 nast\u0119puj\u0105co: \u201eto znaczy, \u017ce jeste\u015bmy po\u015br\u00f3d niemieckiej narodowo\u015bci pa\u0144stwowej odr\u0119bnym narodem z odr\u0119bnymi cechami, odziedziczonymi po odwiecznych polskich przodkach. Wyro\u015bli\u015bmy w odr\u0119bnym otoczeniu. Oblicze wschodniej ziemi odcisn\u0119\u0142o si\u0119 na naszym dzieci\u0144stwie. W godzinach najg\u0142\u0119bszego cierpienia powoduje to, \u017ce nasz g\u0142\u0119boki wzrok patrzy na to oblicze swoimi oczyma pe\u0142nymi wdzi\u0119czno\u015bci. To jest nasz prawdziwy wzrok, to jest nasz los, i on jest mazurski i nie niemiecki… Cho\u0107 \u017cyjemy z Niemcami w pokoju i sprawiedliwo\u015bci w jednym pa\u0144stwie, uczestnicz\u0105c we wsp\u00f3lnej produkcji i konsumpcji… Ale jeste\u015bmy odr\u0119bnym narodem, jeste\u015bmy Mazurami (…) Tego g\u0142odu bycia sob\u0105 nie mo\u017cna uciszy\u0107 i wewn\u0119trzny g\u0142os wo\u0142a do nas i wo\u0142a bezustannie, niby g\u0142os \u017cywcem pogrzebanego”.<\/p>\n\n\n\n
Z walki plebiscytowej w Mazurach, cho\u0107 w niewielu, wykszta\u0142ci\u0142a si\u0119 refleksja nad poczuciem narodowo\u015bci. Stworzona wi\u0119c zosta\u0142a narodowo\u015b\u0107, kt\u00f3ra nie wpisywa\u0142a si\u0119 w plany strony niemieckiej, kt\u00f3ra Mazur\u00f3w delikatnie pacyfikowa\u0142a i odsuwa\u0142a od granicy siania propagandy w rozumieniu pa\u0144stwa niemieckiego. Jak poka\u017ce przysz\u0142o\u015b\u0107, jakkolwiek na pierwszy rzut oka sympatyzuj\u0105c\u0105 z tym pomys\u0142em strona Polska odwr\u00f3ci si\u0119 od nich, widz\u0105c, \u017ce nie chc\u0105 nazywa\u0107 siebie \u201eczystymi Polakami\u201d i s\u0105 \u201ebardziej niemieccy\u201d ni\u017c im si\u0119 wydawa\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Zostaje wi\u0119c ludno\u015b\u0107, kt\u00f3rej obecno\u015b\u0107 nikomu nie pasuje, a wr\u0119cz przeszkadza, jako przyk\u0142ad rzekomej niewierno\u015bci ojczy\u017anie, w czasach, w kt\u00f3rych w zasadzie mo\u017cliwe s\u0105 tylko dwie opcje: Jeste\u015b Niemcem albo jeste\u015b Polakiem, kiedy to wcze\u015bniej nikomu nie przeszkadza\u0142o by\u0107 sob\u0105. Historia pokaza\u0142a, \u017ce niewielu chcia\u0142o o tym my\u015ble\u0107, wola\u0142o \u201ep\u00f3j\u015b\u0107 na skr\u00f3ty\u201d i uzna\u0107, jak im si\u0119 wydawa\u0142o lepiej, za Niemca albo Polaka. Dramatem by\u0142o to, \u017ce w ten spos\u00f3b i jedna, i druga narodowo\u015b\u0107 uzna\u0142a ich za wroga, powoduj\u0105c, \u017ce byli oni niechciani niezale\u017cnie pod jakimi rz\u0105dami by si\u0119 znale\u017ali. A z czasem zostali zapomniani i wr\u0119cz wyparci przez histori\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Patrz\u0105c na to dzisiaj, wydaje si\u0119, \u017ce zmieni\u0142o si\u0119 przecie\u017c tak wiele. Dzisiaj podejmowane s\u0105 pewne dzia\u0142ania reaktywuj\u0105ce poczucie mazurskiej przynale\u017cno\u015bci. W czasach pokoju i jak si\u0119 mo\u017ce wydawa\u0107 wi\u0119kszego zrozumienia, wi\u0119kszej otwarto\u015bci nadal ma ona wielu wrog\u00f3w. Wiele os\u00f3b potrafi jeszcze dzisiaj nazwa\u0107 Mazura \u201eszwabem\u201d, zdrajc\u0105 ojczyzny. Czy to naprawd\u0119 takie niebezpieczne mie\u0107 swoje zaplecze to\u017csamo\u015bciowe, sw\u00f3j kawa\u0142ek kultury czy religijno\u015bci? Decyzja sprzed oko\u0142o roku o zaprzestaniu finansowania przez Ministerstwo wydzia\u0142u etnofilologii kaszubskiej by\u0142a przyczynkiem do protestowania niekt\u00f3rych przed budynkiem uczelni, ale dla innych by\u0142 powodem, \u017ceby powiedzie\u0107 o zdrajcach narodu.<\/p>\n\n\n\n
Moim zdaniem to wielkie bogactwo r\u00f3\u017cnorodno\u015bci, kt\u00f3re objawia si\u0119 w r\u00f3\u017cnych religiach, wyznaniach, narodach i grupach etnicznych. Wszyscy mo\u017cemy si\u0119 od siebie czego\u015b nowego uczy\u0107. W \u201eKalendarzu dla Mazur\u00f3w\u201d z 1927 r. widnieje zdanie, kt\u00f3re wskazuje postaw\u0119 godn\u0105 na\u015bladowania, a mianowicie: \u201eObowi\u0105zkiem ka\u017cdego cz\u0142owieka jest interesowanie si\u0119 przesz\u0142o\u015bci\u0105 swej ziemi rodzinnej. Nale\u017cy zna\u0107 jej przesz\u0142o\u015b\u0107, wiedzie\u0107, jak \u017cyli przodkowie, a\u017ceby m\u00f3c na\u015bladowa\u0107 ich we wszystkiem, co czynili dobrego, a wystrzega\u0107 si\u0119 ich b\u0142\u0119d\u00f3w i fa\u0142szywych krok\u00f3w\u201d. Zamiast obawia\u0107 si\u0119 siebie nawzajem, warto korzysta\u0107 z r\u00f3\u017cnicy zda\u0144.<\/p>\n\n\n\n
\u017beby s\u0142owa z Listu do Galacjan \u2013 \u201eNie masz \u017byda, ani Greka\u2026\u201d, nie musia\u0142y brzmie\u0107 jako : \u201eNie ma ju\u017c \u017byda, nie ma ju\u017c Greka, Nie ma Mazura, Nie ma Warmiaka, Nie ma Polaka\u201d<\/p>\n\n\n\n
Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n Kalendarz dla Mazur\u00f3w<\/em> \u2013 1927<\/p>\n\n\n\n