W\u0142adze carskie d\u0105\u017cy\u0142y do utrzymania niemieckiego charakteru protestantyzmu w Polsce, zdaj\u0105c sobie spraw\u0119 z potencja\u0142u misyjnego i narodowego ewangelicyzmu. Z tego powodu dzia\u0142ania takich ksi\u0119\u017cy, jak Leopold Otto, czy Jan Jakub Benni, kt\u00f3rych \u017cyciowym celem by\u0142a ewangelizacja szerszych grup w duchu polskiego protestantyzmu, spotyka\u0142y si\u0119 z barierami prawnymi ze strony w\u0142adz rosyjskich. Mimo d\u0105\u017ce\u0144 Rosjan, jeszcze u schy\u0142ku XIX wieku konflikty pomi\u0119dzy polskimi a niemieckimi dzia\u0142aczami ko\u015bcielnymi nie przybiera\u0142y tak silnego charakteru, jaki mia\u0142 on miejsce w latach po pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Ewangelicy r\u00f3\u017cnych narodowo\u015bci wsp\u00f3\u0142egzystowali w tych samych parafiach, a kwestie narodowo\u015bciowe odgrywa\u0142y nieznaczn\u0105 rol\u0119 w \u017cyciu ko\u015bcielnym. Gdzieniegdzie dochodzi\u0142o do stopniowej fuzji kulturowej obu narodowo\u015bci, czego efektem by\u0142 np. specyficzny \u0142\u00f3dzki dialekt miejski j\u0119zyka niemieckiego, \u0142\u0105cz\u0105cy w sobie elementy polszczyzny. Na terenach wiejskich bardzo cz\u0119sto dochodzi\u0142o do spontanicznego polonizowania ludno\u015bci niemieckiej, ograniczaj\u0105c u\u017cycie j\u0119zyka niemieckiego do zaj\u0119\u0107 szkolnych i ko\u015bcielnych nabo\u017ce\u0144stw.<\/p>\n\n\n\n
Istotnym czynnikiem prowadz\u0105cym u schy\u0142ku XIX wieku do rozwoju niemieckiego nacjonalizmu w obr\u0119bie Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce byli pastorzy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich ko\u0144czy\u0142a studia teologiczne na niemieckoj\u0119zycznym Uniwersytecie w Dorpacie. By\u0142a to w\u00f3wczas jedyna uczelnia wy\u017csza na terenie Imperium Rosyjskiego, daj\u0105ca mo\u017cliwo\u015b\u0107 kszta\u0142cenia w duchu niemieckim i protestanckim. Wyk\u0142ada\u0142y tam takie s\u0142awy, jak Theodosius Harnack, ojciec Adolfa von Harnacka. Pr\u0105dy docieraj\u0105ce z Niemiec, kt\u00f3re symbolicznie mo\u017cna opisa\u0107 s\u0142owami pie\u015bni Ernsta Moritza Arndta Was ist des Deutschen Vaterland<\/em>, gdzie wybrzmiewa fraza, i\u017c niemiecka ojczyzna jest wsz\u0119dzie tam, gdzie<\/em> j\u0119zyk niemiecki wybrzmiewa i Bogu w niebie pie\u015bni \u015bpiewa<\/em> budzi\u0142y uczucia narodowe m\u0142odych student\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Dodatkowym czynnikiem wzbudzaj\u0105cym nacjonalizm przysz\u0142ych pastor\u00f3w by\u0142y dzia\u0142ania rusyfikacyjne wymierzone przeciwko mniejszo\u015bci niemieckiej, podj\u0119te przez w\u0142adze rosyjskie w odpowiedzi na wyrugowanie obywateli Imperium Rosyjskiego z teren\u00f3w Cesarstwa Niemieckiego przez rz\u0105d Bismarcka. Postawa nacjonalistyczna sta\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas nie tylko wyrazem og\u00f3lnej tendencji panuj\u0105cej w Europie, ale dodatkowo form\u0105 protestu przeciwko polityce w\u0142adz carskich. Podobnie zreszt\u0105 sytuacja si\u0119 mia\u0142a w przypadku student\u00f3w poch\u0142oni\u0119tych przez nacjonalizm polski, takich jak p\u00f3\u017aniejszy superintendent generalny i biskup Juliusz Bursche.<\/p>\n\n\n\n Wy\u017cej opisana sytuacja prze\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 na dzia\u0142ania pastor\u00f3w w parafiach, zar\u00f3wno w Kongres\u00f3wce, jak i innych terenach Imperium, takich jak Wo\u0142y\u0144, czy obszar nadwo\u0142\u017ca\u0144ski. Pastorzy zwiastowali nie tylko Ewangeli\u0119, ale i konieczno\u015b\u0107 wzmacniania wi\u0119zi narodowych, a czynili to poprzez tworzenie szeregu instytucji kulturalnych prowadzonych przez poszczeg\u00f3lne zbory. W\u00f3wczas nacjonalizm ten mia\u0142 charakter spontaniczny i przejawia\u0142 si\u0119 bardziej w wymiarze umacniania niemieckiej kultury i obyczaju<\/em>, w opozycji do dzia\u0142a\u0144 rusyfikacyjnych.<\/p>\n\n\n\n Konflikty narodowo\u015bciowe zacz\u0119\u0142y przybiera\u0107 na sile w momencie, gdy nacjonalizm sta\u0142 si\u0119 zjawiskiem instytucjonalnym. Sta\u0142o si\u0119 to w momencie pierwszej wojny \u015bwiatowej i okupacji zachodnich teren\u00f3w Imperium Rosyjskiego przez Pa\u0144stwa Centralne. Niemieckie w\u0142adze okupacyjne, z mianowanym przez cesarza Wilhelma Gubernatorem Generalnym Warszawy Hansem von Beslerem d\u0105\u017cy\u0142y, prawdopodobnie przepe\u0142nione wizj\u0105 przysz\u0142ego zwyci\u0119stwa Niemiec, do stworzenia z ludno\u015bci niemieckiej przysz\u0142ych elit, podporz\u0105dkowuj\u0105c je pa\u0144stwu niemieckiemu. Na tereny te zacz\u0119li przybywa\u0107 pastorzy i dzia\u0142acze nacjonalistyczni z Niemiec, kt\u00f3rych podstawow\u0105 misj\u0105 by\u0142o umacnianie lojalno\u015bci wobec Cesarstwa Niemieckiego. Jednym z takich dzia\u0142aczy by\u0142 jeden z najwybitniejszych dwudziestowiecznych badaczy teologii i etyki Marcina Lutra Paul Althaus. Althaus, dzia\u0142aj\u0105cy przede wszystkim w \u0141odzi, g\u0142osi\u0142 mi\u0119dzy innymi pogl\u0105dy, jakoby cesarz Wilhelm II oraz pa\u0144stwo niemieckie mia\u0142o stanowi\u0107 parasol ochronny nad Niemcami zamieszkuj\u0105cymi tereny poza Rzesz\u0105, wykazuj\u0105c konieczno\u015b\u0107 podporz\u0105dkowania si\u0119 woli pa\u0144stwa niemieckiego w jego wysi\u0142kach wojennych. Ponadto, zdaniem Althausa, pa\u0144stwo niemieckie mia\u0142o gwarantowa\u0107 przestrzeganie praw ewangelik\u00f3w na terenach polskich, w kt\u00f3rych stanowili oni mniejszo\u015b\u0107. Szczeg\u00f3lnie istotna by\u0142a praca Althausa, jak i innych niemieckich pastor\u00f3w w\u015br\u00f3d m\u0142odzie\u017cy.<\/p>\n\n\n\n W\u0142adze okupacyjne ponadto prowadzi\u0142y polityk\u0119 odseparowania instytucji niemieckich od zwierzchnictwa marionetkowego Kr\u00f3lestwa Polskiego, utworzonego jesieni\u0105 1917 roku na zgliszczach dawnej Kongres\u00f3wki. Szkolnictwo niemieckie, zar\u00f3wno ewangelickie jak i katolickie zosta\u0142o formalnie wy\u0142\u0105czone spod kontroli Tymczasowej Rady Stanu Kr\u00f3lestwa Polskiego i podporz\u0105dkowane niemieckim ewangelickim i katolickim zwi\u0105zkom szkolnym. Podobnie by\u0142o z instytucjami gospodarczymi i kulturalnymi \u2013 mia\u0142y one charakter autonomiczny, niezale\u017cny od w\u0142adz Kr\u00f3lestwa w Warszawie. Istotn\u0105 instytucj\u0105, wpisuj\u0105c\u0105 si\u0119 w mechanizm zorganizowanego nacjonalizmu by\u0142o Niemieckie Stowarzyszenie dla \u0141odzi i Okolic (niem. Deutscher Verein f\u00fcr Lodz und Umgebung<\/em>) \u2013 partii politycznej powo\u0142anej m.in. przez \u0142\u00f3dzkiego przedstawiciela bade\u0144skiego koncernu chemicznego BASF, wydawc\u0119 i publicyst\u0119 Adolfa Eichlera.<\/p>\n\n\n\n W\u0142adze niemieckie d\u0105\u017cy\u0142y tak\u017ce do wyodr\u0119bnienia Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce ze struktur podleg\u0142ych w\u0142adzom wyznaniowym w Warszawie. W tym celu administracja ko\u015bcielna obsadzona zosta\u0142a mianowanymi przez von Beslera urz\u0119dnikami niemieckimi. W sk\u0142ad konsystorza weszli: jako prezes hrabia Hans Adam Nikolaus von Posadowsky-Wehner, syn pruskiego parlamentarzysty Arthura von Posadowsky\u2019ego-Wehnera, oraz Bruno Gei\u00dfler, sekretarz generalny Zwi\u0105zku Gustawa Adolfa w Lipsku. W celu wzmocnienia to\u017csamo\u015bci narodowej przysz\u0142ych pastor\u00f3w, w\u0142adze konsystorskie podj\u0119\u0142y decyzj\u0119 o tym, aby m\u0142odzi kandydaci na duchownych odbywali studia teologiczne na Uniwersytecie w Lipsku. Wielu z tych student\u00f3w zacznie odgrywa\u0107 znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w latach mi\u0119dzywojennych, b\u0119d\u0105c najbardziej aktywnymi dzia\u0142aczami niemieckiej grupy narodowo\u015bciowej w Ko\u015bciele. Zast\u0119pca przebywaj\u0105cego na wygnaniu w Rosji superintendenta generalnego Juliusza Burschego \u2013 pastor Rudolf Gundlach z \u0141odzi, pomimo swojego zdecydowanego sprzeciwu wobec ingerencji w\u0142adz niemieckich w \u017cycie Ko\u015bcio\u0142a, mia\u0142 ograniczone mo\u017cliwo\u015bci oddzia\u0142ywania.<\/p>\n\n\n\n Narodowo-pa\u0144stwowa polityka w\u0142adz niemieckich doprowadzi\u0142a do zwo\u0142ania w pa\u017adzierniku 1917 roku synodu w \u0141odzi, w czasie kt\u00f3rego radykalna niemiecka cz\u0119\u015b\u0107 synoda\u0142\u00f3w, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142 tak\u017ce wspomniany Adolf Eichler, d\u0105\u017cy\u0142a do przekszta\u0142cenia Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce w niezale\u017cny od w\u0142adz wyznaniowych Kr\u00f3lestwa Polskiego \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 narodowy\u201d (niem. Volkskirche<\/em>), oparty na zasadzie demokratycznej (z wy\u0142\u0105czeniem g\u0142osu kobiet), w kt\u00f3rym decyduj\u0105cym czynnikiem by\u0142aby wola wi\u0119kszo\u015bci spo\u0142eczno\u015bci ko\u015bcielnej. Proponowana w projekcie nowej ustawy ko\u015bcielnej idea demokratycznego, synodalnego Ko\u015bcio\u0142a w tamtych latach jawi\u0142a si\u0119 jako nowatorska. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich przed rokiem 1918 w Europie, w tym Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicko-Augsburski w Polsce, oparta by\u0142a na ustroju konsystorsko-pa\u0144stwowym, w kt\u00f3rym pa\u0144stwo szeroko ingerowa\u0142o w spos\u00f3b administrowania Ko\u015bcio\u0142em, a synod pe\u0142ni\u0142 jedynie funkcj\u0119 doradcz\u0105. Dla polskich pastor\u00f3w i dzia\u0142aczy ko\u015bcielnych z ks. Gundlachem na czele, nowa wizja Ko\u015bcio\u0142a rodzi\u0142a obawy o ograniczenie mo\u017cliwo\u015bci administrowania Ko\u015bcio\u0142em przez jego polsk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107, wymuszaj\u0105c tym samym podporz\u0105dkowanie si\u0119 woli niemieckiej wi\u0119kszo\u015bci. Dla cz\u0119\u015bci niemieckich pastor\u00f3w i synoda\u0142\u00f3w dzia\u0142ania okupacyjnej administracji jawi\u0142y si\u0119 z kolei, jako ingerencja obcego elementu w sprawy \u201eich\u201d Ko\u015bcio\u0142a. Cz\u0119\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w synodu, opozycyjna wzgl\u0119dem radykalnej opcji niemieckiej wskazywa\u0142a tak\u017ce na to, \u017ce samo przekszta\u0142cenie ustroju Ko\u015bcio\u0142a by\u0142oby nielegalne, wzgl\u0119dem obowi\u0105zuj\u0105cej od 1849 ustawy dla Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w Kr\u00f3lestwie Polskim. W efekcie nieporozumie\u0144 opozycja opu\u015bci\u0142a obrady synodu, uniemo\u017cliwiaj\u0105c tym samym dalsze jego prace, a ustawa z 1849, z nieznacznymi zmianami, obowi\u0105zywa\u0142a na terenie Kongres\u00f3wki a\u017c do roku 1936.<\/p>\n\n\n\n Po powrocie superintendenta generalnego Burschego do Warszawy i utworzeniu pa\u0144stwa polskiego w roku 1918 niemiecki nacjonalizm, pobudzony w czasie wielkiej wojny przez cesarskie instytucje pa\u0144stwowe,<\/ins> doprowadzi\u0142 do d\u0142ugotrwa\u0142ego konfliktu narodowo\u015bciowego w obr\u0119bie luteranizmu w centralnej Polsce. Dodatkowym czynnikiem by\u0142y tak\u017ce nacjonalistyczne d\u0105\u017cenia pa\u0144stwa polskiego, kt\u00f3re d\u0105\u017cy\u0142o do wytworzenia nowej, patriotycznej \u015bwiadomo\u015bci narodowej w\u015br\u00f3d swoich obywateli, tym samym nierzadko prowadz\u0105c do politycznej dyskryminacji ze wzgl\u0119du na narodowo\u015b\u0107, jak i wyznanie.<\/p>\n\n\n\n Podobnie, jak w przypadku carskim, dzia\u0142ania polskiej administracji prowadzi\u0142y do politycznego zaktywizowania si\u0119 dzia\u0142aczy niemieckich, zar\u00f3wno w obszarze polityki, jak i Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego. Jeszcze w pocz\u0105tkach lat dwudziestych, pomimo wyjazdu Adolfa Eichlera do Niemiec, wizja przekszta\u0142cenia Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w RP w niemiecki, niezale\u017cny od pa\u0144stwa Ko\u015bci\u00f3\u0142 narodowy by\u0142a \u017cywa i wybrzmiewa\u0142a podczas Synodu Konstytucyjnego w 1922 roku. Zosta\u0142a ona jednak spacyfikowana przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 niemieckich duchownych, kt\u00f3rzy mimo swojego oddania sprawie niemieckiej, zdawali sobie spraw\u0119 z tego, jakie implikacje finansowe i administracyjne przynios\u0142oby formalne rozbicie Ko\u015bcio\u0142a. Dodatkowym czynnikiem odrzucenia takiej wizji Ko\u015bcio\u0142a by\u0142 fakt, i\u017c wierni niemieccy i polscy wsp\u00f3\u0142egzystowali ze sob\u0105 w parafiach, a r\u00f3\u017cnice narodowo\u015bciowe w\u015br\u00f3d wi\u0119kszo\u015bci wiernych nie odgrywa\u0142y w\u00f3wczas jeszcze znacz\u0105cej roli.<\/p>\n\n\n\n Na gruncie politycznym w obszarze Polski centralnej utworzone zosta\u0142y partie polityczne, stawiaj\u0105ce sobie za cel reprezentowanie interes\u00f3w mniejszo\u015bci niemieckiej w Sejmie i Senacie. Pierwsz\u0105 z nich by\u0142a powsta\u0142a w 1922 Niemiecka Partia Robotnicza Polski (niem. Deutsche Arbeiterpartei Polens<\/em>). Utworzyli j\u0105 m\u0142odzi \u0142\u00f3dzcy niemieccy socjali\u015bci z Emilem Zerbe na czele. Partia ta w 1925 roku wesz\u0142a w sk\u0142ad og\u00f3lnopolskiej Niemieckiej Socjalistycznej Partii Pracy w Polsce (niem. Deutsche Sozialistische Arbeitspartei in Polen<\/em>, dalej DSAP), kt\u00f3ra w p\u00f3\u017aniejszych latach wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a z Polsk\u0105 Parti\u0105 Socjalistyczn\u0105 i \u017cydowskim Bundem. Partia ta szczeg\u00f3lnie akcentowa\u0142a sw\u00f3j robotniczy charakter, d\u0105\u017cy\u0142a do zagwarantowania przestrzegania praw mniejszo\u015bci narodowych w Polsce, mi\u0119dzy innymi do zachowania mo\u017cliwo\u015bci dzia\u0142ania niemieckich instytucji kulturalnych i o\u015bwiatowych. Grup\u0105 docelow\u0105 partii by\u0142y \u015brodowiska robotnicze, na terenie Polski centralnej skupione przede wszystkim w \u0142\u00f3dzkim o\u015brodku przemys\u0142owym.<\/p>\n\n\n\n Partia, mimo pocz\u0105tkowego poparcia spo\u0142ecznego i utworzenia swoich kom\u00f3rek na terenie wi\u0119kszo\u015bci wojew\u00f3dztwa \u0142\u00f3dzkiego, do\u015b\u0107 szybko uleg\u0142a rozbiciu. Prawe skrzyd\u0142o partii, w kt\u00f3rym dominowa\u0142o przywi\u0105zanie do konserwatywnego elektoratu mieszcza\u0144skiego, akcentuj\u0105cego elementy nacjonalistyczne i protestanckie od\u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 formalnie w 1924 roku i powo\u0142a\u0142o nowe stronnictwo \u2013 Niemiecki Zwi\u0105zek Ludowy w Polsce (niem. Deutscher Volksverband in Polen<\/em>, dalej DVV). Do za\u0142o\u017cycieli DVV nale\u017ca\u0142 m.in. cz\u0142onek Synodu Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce, by\u0142y nauczyciel i pose\u0142 na Sejm August Utta. Do partii przy\u0142\u0105czyli si\u0119 tak\u017ce byli dzia\u0142acze wspomnianego wcze\u015bniej Niemieckiego Stowarzyszenia dla \u0141odzi i Okolic oraz radykalni niemieccy dzia\u0142acze i pos\u0142owie, tacy jak Julian Will, Josef Spickermann i Ludwig Wolff (starszy).<\/p>\n\n\n\n DVV pocz\u0105tkowo zajmowa\u0142a si\u0119 ochron\u0105 praw mniejszo\u015bci niemieckiej w centralnej Polsce, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 przy tym do dziedzictwa ewangelickiego. August Utta wielokrotnie wypowiada\u0142 si\u0119 w Sejmie przeciwko ustawom ograniczaj\u0105cym mo\u017cliwo\u015bci nauczania dzieci i m\u0142odzie\u017cy niemieckiej w ich j\u0119zyku narodowym, broni\u0105c tak\u017ce dzia\u0142aczy mniejszo\u015bciowych przed zarzutami nielojalno\u015bci wobec pa\u0144stwa polskiego. A\u017c do po\u0142owy lat trzydziestych partia, w kontra\u015bcie do powo\u0142anej w 1931 w Bielsku jawnie narodowosocjalistycznej Partii M\u0142odoniemieckiej w Polsce (niem. Jungdetusche Partei in Polen<\/em>, dalej JDP), stroni\u0142a od zwi\u0105zk\u00f3w z hitleryzmem i reprezentowa\u0142a raczej charakter narodowo-konserwatywny. Po przewrocie majowym w 1926 roku, DVV, w kontra\u015bcie do lewicowej DSAP, przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do obozu sanacyjnego, staraj\u0105c si\u0119 tym samym zachowa\u0107 swoje wp\u0142ywy polityczne i mo\u017cliwo\u015b\u0107 oddzia\u0142ywania na polityk\u0119 wobec mniejszo\u015bci narodowych i wyznaniowych. DVV wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a ponadto, niejako z konieczno\u015bci, w ramach Bloku Mniejszo\u015bci Narodowych z pos\u0142ami partii \u017cydowskich i ukrai\u0144skich oraz z partiami mniejszo\u015bci niemieckiej funkcjonuj\u0105cymi na obszarze dawnego zaboru pruskiego (Zjednoczenie Niemieckie dla Sejmu i Senatu \u2013 niem. Deutsche Vereinigung<\/em>, czy Niemiecki Zwi\u0105zek Ludowy dla Polskiego \u015al\u0105ska \u2013 niem. Deutscher Volksbund f\u00fcr Polnisch-Schlesien<\/em>).<\/p>\n\n\n\n Najwi\u0119kszy rozkwit DVV osi\u0105gn\u0119\u0142a po roku 1930, kiedy jej przewodnicz\u0105cym by\u0142 August Utta, od 1931 senator. W\u00f3wczas, poprzez g\u0142oszenie potrzeby solidarno\u015bci Niemc\u00f3w w dawnej Kongres\u00f3wce, uda\u0142o si\u0119 jej wyprzedzi\u0107 DSAP w \u201ewalce o sumienia\u201d spo\u0142eczno\u015bci niemieckiej w Polsce centralnej.<\/p>\n\n\n\n Po doj\u015bciu Hitlera do w\u0142adzy w Niemczech 1933, w\u015br\u00f3d dzia\u0142aczy mniejszo\u015bci niemieckiej coraz bardziej widoczne by\u0142a fascynacja pogl\u0105dami narodowosocjalistycznymi. Wzrost popularno\u015bci hitleryzmu w\u015br\u00f3d polityk\u00f3w mniejszo\u015bciowych nast\u0105pi\u0142 zw\u0142aszcza po ratyfikowaniu w 1934 traktatu o przyjaznych stosunkach pomi\u0119dzy Trzeci\u0105 Rzesz\u0105 a Polsk\u0105. W\u00f3wczas, w opinii wielu radykalnych dzia\u0142aczy niemieckich w Polsce, ruch narodowosocjalistyczny, jako przyjazny Polsce, zyska\u0142 legitymizacj\u0119 i uznanie polskich w\u0142adz pa\u0144stwowych.<\/p>\n\n\n\n Sukcesy gospodarcze w Niemczech, poprawa warunk\u00f3w \u017cyciowych i pewna stabilizacja polityczna pod szyldem swastyki pobudza\u0142y wyobra\u017ani\u0119 cz\u0119\u015bci niemieckich dzia\u0142aczy politycznych, zw\u0142aszcza, \u017ce Polska w pocz\u0105tkach lat trzydziestych zmaga\u0142a si\u0119 ci\u0105gle z wywo\u0142anym w 1929 kryzysem gospodarczym, bezrobociem i bied\u0105. Postulaty jedno\u015bci narodowej, w ramach \u201enowego typu Niemca\u201d, i wsp\u00f3lnoty narodowej wszystkich Niemc\u00f3w (niem. Volksgemeinschaft<\/em>), bazuj\u0105cej ju\u017c nie na samej kulturze, wyznaniu i j\u0119zyku, lecz na ponadwyznaniowych i ponadlokalnych wi\u0119zach krwi i wsp\u00f3lnego losu prowadzi\u0142y do kolejnych fascynacji m\u0142odych niemieckich dzia\u0142aczy mniejszo\u015bciowych ideologi\u0105 hitlerowsk\u0105.<\/p>\n\n\n\n Od po\u0142owy lat trzydziestych konserwatywne zwierzchnictwo DVV zacz\u0119\u0142o przechodzi\u0107 do lamusa. W szeregach partii zaktywizowali si\u0119 m\u0142odzi dzia\u0142acze, podatni na nowe pr\u0105dy przybywaj\u0105ce zza granicy. DVV zacz\u0119\u0142o stopniowo przyjmowa\u0107 wzorce hitlerowskie, z formu\u0142\u0105 wiec\u00f3w politycznych, symbolik\u0105 i umundurowaniem. Mimo tego, DVV ci\u0105gle bazowa\u0142a swoje poparcie na ewangelicyzmie, przedstawiaj\u0105c luteranizm jako co\u015b rdzennie niemieckiego, tym samym stroni\u0105c od radykalnych postulat\u00f3w ideolog\u00f3w pokroju Alfreda Rosenberga, promuj\u0105cych powr\u00f3t do poga\u0144skiej \u201eniemieckiej religii\u201d. W 1938 roku August Utta ust\u0105pi\u0142 ze stanowiska prezesa DVV, oddaj\u0105c w\u0142adz\u0119 Ludwigowi Wolffowi (m\u0142odszemu), reprezentuj\u0105cemu jawnie hitlerowskie stanowisko. W czasach przyw\u00f3dztwa Wolffa DVV zosta\u0142a podporz\u0105dkowana utworzonemu w Niemczech G\u0142\u00f3wnemu Urz\u0119dowi SS do Spraw Niemc\u00f3w Etnicznych (niem. SS-Hauptamt Volksdeutsche Mittelstelle<\/em>, w skr\u00f3cie VoMi) pod przyw\u00f3dztwem Wernera Lorenza, otrzymuj\u0105c z Niemiec wsparcie finansowe i ideologiczne. W\u00f3wczas dosz\u0142o r\u00f3wnie\u017c do przezwyci\u0119\u017cenia barier pomi\u0119dzy \u201estaroniemieck\u0105\u201d DVV a JDP. We wrze\u015bniu 1939 m\u0142odzi dzia\u0142acze DVV anga\u017cowali si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 pi\u0105tej kolumny i sabota\u017c, a w czasie niemieckiej okupacji bardzo cz\u0119sto zasilali jednostki policyjne, NSDAP i szeregi SS.<\/p>\n\n\n\n Mimo ogromnego zaanga\u017cowania DVV, partii nie uda\u0142o si\u0119 wywrze\u0107 wp\u0142ywu na ca\u0142o\u015b\u0107 niemieckiej spo\u0142eczno\u015bci w Polsce centralnej. Partia ta, mimo swojego wysi\u0142ku, nie uzyska\u0142a absolutnego poparcia lokalnych Niemc\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 niemieckich ewangelik\u00f3w, zw\u0142aszcza na prowincji, pozostawa\u0142a oboj\u0119tna wobec \u201ewielkiej polityki\u201d. Zdecydowanie wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 w kszta\u0142towaniu to\u017csamo\u015bci zbor\u00f3w odgrywali pastorzy, kt\u00f3rzy, mimo swojego zaanga\u017cowania w sprawy narodowo\u015bci, r\u00f3wnie\u017c dostrzegali niebezpiecze\u0144stwa p\u0142yn\u0105ce z hitleryzmu. Z drugiej strony dzia\u0142alno\u015b\u0107 DVV i jej wp\u0142ywy polityczne, jakie wywiera\u0142a na duchownych ewangelickich, przyczyni\u0142a si\u0119 w 1931 do kilkukrotnego zwi\u0119kszenia liczby os\u00f3b deklaruj\u0105cych w spisie powszechnym narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105, wzgl\u0119dem pierwszego spisu, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 w roku 1921.<\/p>\n\n\n\n Szczeg\u00f3lnym okres wzmo\u017conej wsp\u00f3\u0142pracy pomi\u0119dzy DVV a pastorami Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w RP nast\u0105pi\u0142 w okresie przemiany ustrojowej Ko\u015bcio\u0142a w latach 1935-1937. W\u00f3wczas Ministerstwo Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego podj\u0119\u0142o dzia\u0142ania, maj\u0105ce na celu ustalenie statusu prawnego KEAwRP w nowej rzeczywisto\u015bci politycznej. Rozmowy pomi\u0119dzy MWRiOP a Konsystorzem trwa\u0142y od pocz\u0105tku lat dwudziestych, kiedy do ministerstwa zosta\u0142 z\u0142o\u017cony kompromisowy projekt uchwa\u0142y o stosunku pa\u0144stwa do KEAwRP, zadowalaj\u0105cy zar\u00f3wno cz\u0119\u015b\u0107 niemieck\u0105, jak i polsk\u0105. Do lat trzydziestych wsp\u00f3\u0142praca pomi\u0119dzy przedstawicielami strony polskiej i niemieckiej, mimo ci\u0105gle istniej\u0105cych animozji, przynosi\u0142a efekty. W komisjach oddelegowanych przez Synod Konstytucyjny, odpowiedzialnych za konsultacje z rz\u0105dem obecne by\u0142y osoby reprezentuj\u0105ce wszystkie stronnictwa w Ko\u015bciele, m. in. August Utta, czy wybijaj\u0105cy si\u0119 na arenie ko\u015bcielnej polityki ks. Alfred Kleindienst z \u0141ucka. Pomimo wsp\u00f3\u0142pracy, niemiecka cz\u0119\u015b\u0107 zarzuca\u0142a Konsystorzowi brak adekwatnej reprezentacji Niemc\u00f3w. W istocie, w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w Konsystorza jedynym reprezentantem strony niemieckiej by\u0142 ks. Julius Dietrich, superintendent diecezji piotrkowskiej. Taki stan rzeczy rodzi\u0142 op\u00f3r, m.in. Augusta Utty i cz\u0119\u015bci ksi\u0119\u017cy niemieckich, kt\u00f3rzy uwa\u017cali, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142, w kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w stanowi\u0105 osoby narodowo\u015bci niemieckiej powinien mie\u0107 proporcjonalnie wi\u0119ksz\u0105 ich reprezentacj\u0119 w organach zwierzchnich.<\/p>\n\n\n\n Na pocz\u0105tku lat trzydziestych rozmowy pomi\u0119dzy zwierzchnictwem Ko\u015bcio\u0142a a rz\u0105dem nabra\u0142y tempa. Ze wzgl\u0119du na trudno\u015bci w porozumieniu z niemieck\u0105 frakcj\u0105, MWRiOP zdecydowa\u0142o si\u0119 na prowadzenie rozm\u00f3w jedynie z przedstawicielami Konsystorza, przy czym g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142 tutaj Juliusz Bursche. Jako wyraz opozycji przeciwko ugodowej polityki Burschego wobec rz\u0105du, pastorzy niemieccy w 1935 roku powo\u0142ali Wsp\u00f3lnot\u0119 Pracy Pastor\u00f3w Niemieckich Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce (niem. Arbeitsgemeinschaft Deutscher Pastorem der EAK in Polen<\/em>). Organizacja ta stanowi\u0142a niejako \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Ko\u015bciele\u201d. Pierwszym przewodnicz\u0105cym Arbeitsgemeinschaftu<\/em> zosta\u0142 ks. dr Richard Wagner z parafii w Bielsku, jednak\u017ce w kr\u00f3tki czasie zosta\u0142 on zast\u0105piony przez ks. Alfreda Kleindiensta z \u0141ucka na Wo\u0142yniu. Sama Wsp\u00f3lnota zrzesza\u0142a oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu duchownych ewangelickich, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych najaktywniejszymi dzia\u0142aczami byli dawni studenci teologii w Lipsku \u2013 Eduard Kneifel z parafii w Brzezinach, Ernst Waldemar Krusche z parafii w Rypinie, Bruno L\u00f6ffler i Gustav Schedler z \u0141odzi, czy Alexander Gro\u00df z Zag\u00f3rowa oraz m\u0142odzi duchowni niemieccy, nierzadko r\u00f3wnie\u017c absolwenci uczelni w Rzeszy.<\/p>\n\n\n\n Nacjonalizm Arbeitsgemeinschaftu<\/em> r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 jednakowo\u017c od hitleryzmu lansowanego przez bardziej radykalnych dzia\u0142aczy DVV. W teologiczno-etycznym pi\u015bmie programowym Wsp\u00f3lnoty autorstwa ks. Kruschego, pt. \u201eDer Christ und das Volkstum\u201d (pol. Chrze\u015bcijanin i narodowo\u015b\u0107<\/em>) poczucie wsp\u00f3lnoty motywowane jest charakterystyczn\u0105 dla konserwatywnego luteranizmu teologi\u0105 porz\u0105dk\u00f3w stworzenia, a nie wzgl\u0119dami rasowymi. Krusche zdecydowanie odcina si\u0119 w swojej pracy od rasistowskich koncepcji hitlerowc\u00f3w, okre\u015blaj\u0105c je mianem poga\u0144skich. Skupia si\u0119 natomiast na szczeg\u00f3lnej roli narodowo\u015bci, traktuj\u0105c j\u0105 jako dany przez Boga porz\u0105dek. Z tego powodu, zdaniem Kruschego, jednym z zada\u0144 Ko\u015bcio\u0142a jest tak\u017ce piel\u0119gnowanie Bo\u017cych dar\u00f3w, takich jak j\u0119zyk i kultura w\u0142asnej wsp\u00f3lnoty narodowej, z zachowaniem mi\u0142o\u015bci bli\u017aniego wobec innych wsp\u00f3lnot narodowych, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c s\u0105 wpisane w Bo\u017ce porz\u0105dki. Nacjonalizm zyska\u0142 zatem swoje znacznie nie tylko polityczne, ale i teologiczne.<\/p>\n\n\n\n W listopadzie 1936 dekretem prezydenta Mo\u015bcickiego wprowadzono now\u0105 ustaw\u0119 dla Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w RP, co wywo\u0142a\u0142o wi\u0119kszy ni\u017c do tej pory sprzeciw niemieckich stronnictw, zar\u00f3wno w polskiej polityce, jak i w samym Ko\u015bciele. Ustawa podporz\u0105dkowywa\u0142a KEAwRP decyzjom rz\u0105du, w\u0142\u0105cznie z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 zatwierdzania w\u0142adz zwierzchnich w diecezjach, Synodzie i Konsystorzu. Ponadto akt prawny, dawa\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 odwo\u0142ywania duchownych \u201eze wzgl\u0119d\u00f3w politycznych\u201d.<\/p>\n\n\n\n Politycy mniejszo\u015bci niemieckiej, tacy jak August Utta nawo\u0142ywali do bojkotu ustawy i utworzenia niezale\u017cnego od Konsystorza w Warszawie Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Pastorzy Arbeitsgemeinschaftu <\/em>zachowali jednak wi\u0119kszy rozs\u0105dek, zdaj\u0105c sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce formalne rozbicie Ko\u015bcio\u0142a oznacza\u0142oby ca\u0142kowit\u0105 kompromitacj\u0119 niemieckiej cz\u0119\u015bci Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Ostatecznie polityka bojkotu, do kt\u00f3rej niejako pastorzy niemieccy zostali zmuszeni przez \u015bwieckich dzia\u0142aczy ko\u015bcielnych, jak i przez Urz\u0105d Spraw Zagranicznych Niemieckiego Ko\u015bcio\u0142a Ewangelickiego w Berlinie ponios\u0142a kl\u0119sk\u0119. August Utta zosta\u0142 przez Konsystorz w 1937 pozbawiony mo\u017cliwo\u015bci kandydowania do Synodu. W 1938 ks. Alfred Kleindienst swoje zaanga\u017cowanie w sprawy narodowo\u015bciowe przyp\u0142aci\u0142 utrat\u0105 obywatelstwa polskiego na wniosek wojewody wo\u0142y\u0144skiego, tym samym trac\u0105c mo\u017cliwo\u015b\u0107 dalszej pracy duszpasterskiej w Ko\u015bciele.<\/p>\n\n\n\n W okresie mi\u0119dzywojennym w obr\u0119bie niemieckich ksi\u0119\u017cy i dzia\u0142aczy KEAwRP luteranizm sta\u0142 si\u0119 nie tylko wyznaniem wiary, ale i cz\u0119\u015bci\u0105 sk\u0142adow\u0105 to\u017csamo\u015bci narodowej. Dla Niemc\u00f3w zamieszkuj\u0105cych by\u0142\u0105 Kongres\u00f3wk\u0119 jawi\u0142 si\u0119 on jako rdzenna cz\u0119\u015b\u0107 samego bycia Niemcem w Polsce \u2013 czynnikiem wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cym, kszta\u0142tuj\u0105cym cz\u0142owieka w opozycji do dominuj\u0105cego katolicyzmu. Poj\u0119cie narodu przybra\u0142o opr\u00f3cz politycznego tak\u017ce znaczenie teologiczne, staj\u0105c si\u0119 jednocze\u015bnie adiafor\u0105 stanowi\u0105c\u0105 o to\u017csamo\u015bci samego Ko\u015bcio\u0142a. W tym sensie oba poj\u0119cia \u2013 narodu i wyznania \u2013 wzajemnie si\u0119 przeplata\u0142y i prowadzi\u0142y z jednej strony do stworzenia solidarnej wsp\u00f3lnoty, zdolnej do zmobilizowanego oporu przeciwko temu, co postrzegane by\u0142o, jako naruszaj\u0105ce pewien wyobra\u017cony porz\u0105dek, a z drugiej do tworzenia konflikt\u00f3w i hermetycznego zamkni\u0119cia grupy na to, co do tego porz\u0105dku nie pasowa\u0142o. Pomimo d\u0105\u017ce\u0144, zar\u00f3wno ze strony polityk\u00f3w, jak i cz\u0119\u015bci ksi\u0119\u017cy, spory i dywagacje na temat narodu nie znajdowa\u0142y pe\u0142nego odzwierciedlenia po\u015br\u00f3d ludu ko\u015bcielnego. Nacjonalizm reprezentowany przez Arbeitsgemeinschaft<\/em> i DVV przekonywa\u0142 jednak do\u015b\u0107 du\u017ca grup\u0119 wiernych, skutkuj\u0105c wzrostem niemieckich deklaracji narodowo\u015bciowych u schy\u0142ku lat trzydziestych. Wielu ewangelik\u00f3w nie traktowa\u0142o mimo wszystko swojej narodowo\u015bci w kategoriach absolutnie egzystencjalnych i skupia\u0142o si\u0119 bardziej na problemach natury ekonomicznej, ni\u017c politycznej, \u017cyj\u0105c w zgodzie ze swoimi polskimi wsp\u00f3\u0142mieszka\u0144cami.<\/p>\n\n\n\n Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n Woldemar Gastpary, Historia protestantyzmu w Polsce od po\u0142owy XVIII w. do I wojny \u015bwiatowej<\/em>, Warszawa 1977.<\/p>\n\n\n\n Woldemar Gastpary, Protestantyzm w Polsce w dobie dw\u00f3ch wojen \u015bwiatowych. <\/em>1914-1939<\/em>, Warszawa 1978.<\/p>\n\n\n\n Ernest Gellner, Narody i nacjonalizm<\/em>, Warszawa 1991.<\/p>\n\n\n\n Otto Heike, Die Deutsche Minderheit in Polen bis 1939<\/em>, Leverkusen 1985.<\/p>\n\n\n\n Alfred Kleindienst, Oskar Wagner, Der Protestantismus in der Republik Polen 1918, 19 bis 1939 im Spannungsfeld von Nationalit\u00e4tenpolitik und Staatskirchenrecht<\/em>, Marburg\/Lahn 1985.<\/p>\n\n\n\n Eduard Kneifel, Geschichte der Evangelisch-Augsburgischen Kirche in Polen<\/em>, Niedermarschacht \u00fcber Winsen\/Luhe 1962.<\/p>\n\n\n\n Eduard Kneifel, Die Pastoren der Evangelisch-Augsburgischen Kirche in Polen<\/em>, Eging 1967.<\/p>\n\n\n\n Bernd Krebs, Pa\u0144stwo, nar\u00f3d, Ko\u015bci\u00f3\u0142. Biskup Juliusz Bursche a spory o protestantyzm w Polsce w latach 1917-1939<\/em>, Bielsko-Bia\u0142a 1998.<\/p>\n\n\n\n Ernst Waldemar Krusche, Der Christ und das Volkstum<\/em>, Pozna\u0144 1937.<\/p>\n\n\n\n Roland Liebenberg, Der Gott der feldgrauen M\u00e4nner. Die theozentrische Erfahrungstheologie von Paul Althaus d. J. im Ersten Weltkrieg<\/em>, Leipzig 2008.<\/p>\n\n\n\n Dariusz Matelski, Niemcy w II Rzeczypospolitej (1918-1939)<\/em>, tom I, Toru\u0144 2018.<\/p>\n\n\n\n Filip Lipi\u0144ski (ur. 1992) – etnolog, teolog ewangelicki, absolwent Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu i Chrze\u015bcija\u0144skiej Akademii Teologicznej w Warszawie, doktorant na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu w Lipsku. Zainteresowania naukowe: historia Ko\u015bcio\u0142a, etyka polityczna, teologia systematyczna, teologia Nowego Testamentu, filozofia i antropologia kulturowa. Friendship ended with Gastpary. Kneifel is my best friend now.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Mniejszo\u015b\u0107 niemiecka w mi\u0119dzywojennej Polsce nie stanowi\u0142a jednolitego konglomeratu. W zale\u017cno\u015bci od teren\u00f3w II RP, to\u017csamo\u015b\u0107 lokalnych Niemc\u00f3w by\u0142a kszta\u0142towana przez inne czynniki spo\u0142eczne i polityczne. W dawnej Prowincji Pozna\u0144skiej, na Pomorzu i G\u00f3rnym \u015al\u0105sku spo\u0142eczno\u015b\u0107 niemieck\u0105 tworzyli przede wszystkim dawni obywatele Cesarstwa Niemieckiego, kt\u00f3rzy w wyniku przekszta\u0142ce\u0144 terytorialnych po roku 1918 znale\u017ali si\u0119 na […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":727,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[85,83],"class_list":["post-725","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-2-2020","tag-nazizm","tag-polityka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/725","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=725"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/725\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":845,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/725\/revisions\/845"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media\/727"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=725"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=725"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=725"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/image-1.png\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n