Od kompendium teologii Lutra, Kalwina oraz ewangelickich ksi\u0105g wyznaniowych oczekujemy, \u017ce b\u0119dzie dzie\u0142em przygotowanym przez uznanych fachowc\u00f3w, przedstawiaj\u0105cym okoliczno\u015bci historyczne, g\u0142\u00f3wne tematy teologiczne, ich r\u00f3\u017cnorodne konteksty oraz stan naukowej debaty nad wszystkimi tymi zagadnieniami. Rynek takich opracowa\u0144 w j\u0119zyku polskim nie jest ani obszerny ani, niestety, kompletny i raczej powszechnie nieznany, dlatego si\u0119gniemy do szerokich zasob\u00f3w niemieckoj\u0119zycznej literatury, pr\u00f3buj\u0105c z powodzi teologicznych opracowa\u0144 oko\u0142oreformacyjnych wy\u0142owi\u0107 te pozycje, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 uznane za podstawowe kompendia teologii Reformator\u00f3w i ksi\u0105g symbolicznych.<\/p>\n
Je\u015bli chodzi o teologi\u0119 i dzia\u0142alno\u015b\u0107 Marcina Lutra i Jana Kalwina, to z pomoc\u0105 przychodzi nam wydawnictwo Mohr Siebeck<\/i>, kt\u00f3re na przestrzeni ostatniej dekady wyda\u0142o dwie ksi\u0105\u017cki zatytu\u0142owane odpowiednio: Luther Handbuch<\/i>, red. A. Beutel, Tybinga 2005 (wyd. 1), 2010 (wyd. 2) i Calvin Handbuch<\/i>, red. H. Selderhuis, Tybinga 2008.<\/p>\n
Koncepcja obu ksi\u0105\u017cek jest podobna. W\u015br\u00f3d kilkudziesi\u0119ciu autor\u00f3w ka\u017cdego tomu zebrano najwa\u017cniejszych wsp\u00f3\u0142czesnych specjalist\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 r\u00f3\u017cnymi aspektami \u017cycia, dzia\u0142alno\u015bci, teologii obu Reformator\u00f3w oraz histori\u0105 bada\u0144 nad histori\u0105 i teologi\u0105 Reformacji. Opracowania podzielono na dzia\u0142y: 1. Orientacja, 2. Osoba, 3. Dzie\u0142o, 4. Oddzia\u0142ywanie i recepcja. Na ka\u017cdy z nich sk\u0142ada si\u0119 w sumie oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t stosunkowo kr\u00f3tkich artyku\u0142\u00f3w, przedstawiaj\u0105cych wybrane zagadnienie dotycz\u0105ce osoby, dzia\u0142alno\u015bci, dzie\u0142a i recepcji Lutra i Kalwina. Teksty te napisane s\u0105 w spos\u00f3b zwarty i syntetyczny. Nie tylko relacjonuj\u0105 one dane zagadnienie na podstawie dzie\u0142 Reformator\u00f3w, czy \u2013 jak w przypadku kontekst\u00f3w teologicznych i element\u00f3w biograficznych \u2013 na podstawie odpowiednio dobranych \u017ar\u00f3de\u0142, ale tak\u017ce prezentuj\u0105 najwa\u017cniejsze koncepcje interpretacji r\u00f3\u017cnorodnych kontrowersyjnych zagadnie\u0144. Przedstawiane tezy s\u0105 tak\u017ce poparte obficie odpowiednimi cytatami z dzie\u0142 obu Reformator\u00f3w. Ka\u017cdy z artyku\u0142\u00f3w zaopatrzony jest w wykaz podstawowej literatury dotycz\u0105cej omawianego w nim tematu.<\/p>\n
Je\u015bli chodzi o konkretne zagadnienia w poszczeg\u00f3lnych przewodnikach, to w przypadku Luther Handbuch<\/i>, w dziale pierwszym znale\u017a\u0107 mo\u017cna teksty po\u015bwi\u0119cone wydaniom dzie\u0142 Reformatora, publikacjom pomocnym w badaniach, a tak\u017ce podsumowanie stanu bada\u0144 nad Lutrem i jego teologi\u0105 na pocz\u0105tku XXI wieku. W dziale drugim znalaz\u0142y si\u0119 trzy cz\u0119\u015bci. Pierwsza omawia tradycje, z jakich wyr\u00f3s\u0142 Reformator wittenberski, pocz\u0105wszy od religijno\u015bci p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza, przez ruchy reformy Ko\u015bcio\u0142a, ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, zakony, mistyk\u0119, a\u017c po uniwersytet, humanizm i \u00f3wczesny porz\u0105dek polityczny. W dziale drugim przybli\u017cone zostaj\u0105 kwestie biografii i religijno\u015bci Lutra, jak i jego samorozumienie i obraz historyczny jego postaci. Najobszerniejsza jest cz\u0119\u015b\u0107 trzecia, po\u015bwi\u0119cona stosunkowi Lutra do: grup przeciwnik\u00f3w (papiestwo, lewe skrzyd\u0142o Reformacji), poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b (M\u00fcntzer, Erazm, Zwingli, Melanchton), miejsc (od Wittenbergi po Europ\u0119) oraz na koniec do \u017cyd\u00f3w i Turk\u00f3w. Dzia\u0142 trzeci otwiera om\u00f3wienie gatunk\u00f3w obecnych w dorobku Lutra (od t\u0142umaczenia Biblii po mowy sto\u0142owe), a nast\u0119pnie zajmuje si\u0119 dziewi\u0119cioma g\u0142\u00f3wnymi tematami jego teologii, by na ko\u0144cu podsumowa\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107 opisu dzie\u0142a Reformatora przez prezentacj\u0119 trzech podstawowych struktur jego my\u015blenia o teologii jako: wyk\u0142adzie Pisma \u015awi\u0119tego, nauce rozr\u00f3\u017cniania, nauce opartej na do\u015bwiadczeniu. Dzia\u0142 ostatni zawiera podsumowania recepcji my\u015bli Lutra w kolejnych epokach, od okresu tworzenia si\u0119 luteranizmu jako wyznania, przez ortodoksj\u0119, pietyzm i o\u015bwiecenie, po XIX i XX w. Ksi\u0105\u017ck\u0119 zamyka spis autor\u00f3w, bibliografia (z podzia\u0142em na \u017ar\u00f3d\u0142a, literatur\u0119 pomocnicz\u0105 typu bibliografie dzie\u0142 Reformatora oraz opracowania), a tak\u017ce indeksy (dzie\u0142, osobowy i przedmiotowy).<\/p>\n
W Calvin Handuch<\/i>, te same cztery dzia\u0142y zosta\u0142y podzielone nieco inaczej. Dzia\u0142 pierwszy otwiera tekst po\u015bwi\u0119cony obrazom Kalwina w historii i jego samopostrzeganiu, nast\u0119pnie zostaj\u0105 om\u00f3wione wydania dzie\u0142 Genewczyka oraz instrumenty pomocne w badaniach nad nim. Dzia\u0142 drugi rozpoczyna opis kolejnych \u201estacji\u201d na drodze \u017cyciowej Kalwina: Francji i Bazylei, Strasburga i Genewy. Nast\u0119pnie przedstawiono historyczne zwi\u0105zki Kalwina z r\u00f3\u017cnymi miejscami: od tych, z kt\u00f3rymi by\u0142 bezpo\u015brednio zwi\u0105zany (Szwajcaria, Francja, Strasburg) po te, z kt\u00f3rymi jego zwi\u0105zki by\u0142y bardziej po\u015brednie (w tym kluczowa dla Reformacji lutera\u0144skiej \u2013 Wittenberga i o\u015brodek g\u0142\u00f3wnych adwersarzy \u2013 Rzym). Dzia\u0142 ten ko\u0144cz\u0105 om\u00f3wienia teologicznych zwi\u0105zk\u00f3w Kalwina z osobami: od ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a przez humanist\u00f3w, \u017byd\u00f3w, nowochrzcze\u0144c\u00f3w, przeciwnik\u00f3w, a\u017c po student\u00f3w. Dzia\u0142 trzeci to najpierw om\u00f3wienie gatunk\u00f3w literackich dzie\u0142 w dorobku Kalwina (od kaza\u0144 po listy), nast\u0119pnie czterna\u015bcie g\u0142\u00f3wnych temat\u00f3w jego teologii, na koniec za\u015b opis kluczowych struktur jego teologicznego my\u015blenia uj\u0119tych has\u0142owo jako: wsp\u00f3lnota z Chrystusem, akomodacja Boga, egzegeza i doktryna oraz tradycja i odnowienie. Dzia\u0142 czwarty zajmuje si\u0119 w pierwszej kolejno\u015bci oddzia\u0142ywaniem Kalwina w r\u00f3\u017cnych obszarach tematycznych: od prawa i prawa ko\u015bcielnego przez liturgi\u0119, sztuk\u0119, kszta\u0142cenie, polityk\u0119, nauk\u0119, pojmowanie ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny po duchowo\u015b\u0107. W drugiej kolejno\u015bci omawia recepcj\u0119 jego my\u015bli od czas\u00f3w ortodoksji kalwi\u0144skiej po wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata \u2013 w Afryce, Azji i Ameryce. Podobnie jak poprzedni, tak\u017ce ten podr\u0119cznik uzupe\u0142nia spis autor\u00f3w, bibliografia (niestety bez podzia\u0142u takiego jak w Luther Handbuch<\/i>) oraz indeksy (osobowy, nazw geograficznych i przedmiotowy).<\/p>\n
Idea podobnych podr\u0119cznik\u00f3w do teologii ksi\u0105g wyznaniowych zosta\u0142a dotychczas zrealizowana tylko w odniesieniu do \u201eKatechizmu Heidelberskiego\u201d<\/b>. Wydawnictwo G\u00fctersloher Verlaghaus<\/i> opublikowa\u0142o t\u0142umaczony z holenderskiego: Handbuch Heidelberger Katechismus<\/i>, red. A. Huijgen, J. V. Fesko, A. Siller, G\u00fctersloh 2014. Zawarte w nim trzy dzia\u0142y obejmuj\u0105 syntetyczne, przygotowane przez wybitnych znawc\u00f3w om\u00f3wienia r\u00f3\u017cnych kwestii zwi\u0105zanych z katechizmem; ka\u017cdy z dzia\u0142\u00f3w uzupe\u0142niony zosta\u0142 podstawow\u0105 bibliografi\u0105 zagadnienia.<\/p>\n
Struktura i uporz\u0105dkowanie materia\u0142u poszczeg\u00f3lnych dzia\u0142\u00f3w jest jednak inna ni\u017c w wy\u017cej om\u00f3wionych podr\u0119cznikach. Pierwszy dzia\u0142 to historia, zar\u00f3wno katechizm\u00f3w reformacyjnych jako takich, jak i okoliczno\u015bci powstania \u201eKatechizmu Heidelberskiego\u201d<\/i> oraz p\u00f3\u017aniejszej jego recepcji. Drugi to g\u0142\u00f3wne tematy teologiczne oraz, jako uzupe\u0142nienie, to, o czym katechizm milczy. Trzeci za\u015b zajmuje si\u0119 praktyk\u0105 zastosowania katechizmu w kontek\u015bcie nauczania ko\u015bcielnego, kaza\u0144, misyjnym. Ca\u0142o\u015b\u0107 uzupe\u0142nia wykaz autor\u00f3w, bibliografia i indeksy (osobowy, przedmiotowy i pyta\u0144 katechizmowych).<\/p>\n
Opracowanie ca\u0142o\u015bciowe historii i teologii ksi\u0105g wyznaniowych tradycji reformowanej jest problematyczne, cho\u0107by ze wzgl\u0119du na wielo\u015b\u0107 pism o takim statusie. Na rynku niemieckim zmierzy\u0142 si\u0119 z tym Jan Rohls, systematyk zwi\u0105zany przede wszystkim z wydzia\u0142em teologii ewangelickiej na uniwersytecie w Monachium, w swojej, wydanej przez wydawnictwo Vandenhoeck & Ruprecht<\/i>, ksi\u0105\u017cce: Theologie reformierter Bekenntnisschriften<\/i>, G\u00f6ttingen 1987. Pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 jego pracy jest kr\u00f3tkim historycznym wprowadzeniem w histori\u0119 powstania poszczeg\u00f3lnych reformowanych wyzna\u0144 wiary do roku 1675. Obejmuje wi\u0119c te z nich, kt\u00f3re zwi\u0105zane s\u0105 Zwinglim, Kalwinem oraz relacjami Zurychu i Genewy, przez powsta\u0142e na skutek rozprzestrzeniania si\u0119 kalwinizmu w zachodniej i wschodniej Europie, zwi\u0105zane z niemieck\u0105 teologi\u0105 reformowan\u0105 i filipizmem, a\u017c po XVII-wieczne teksty wypracowane przez synod w Dordrechcie i teologi\u0119 holendersk\u0105, angielski purytanizm oraz zwi\u0105zane z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 Akademii z Saumur. Cz\u0119\u015b\u0107 druga po\u015bwi\u0119cona jest bardzo syntetycznemu om\u00f3wieniu teologicznej tre\u015bci wyzna\u0144 wskazanych w cz\u0119\u015bci I. Cz\u0119\u015b\u0107 druga zosta\u0142a podzielona systematycznie na rozdzia\u0142y wed\u0142ug tradycyjnych w\u0119z\u0142owych zagadnie\u0144 dogmatycznych od kwestii objawienia, przez teologi\u0119 w\u0142a\u015bciw\u0105, protologi\u0119, antropologi\u0119, soteriologi\u0119, chrystologi\u0119, po eklezjologi\u0119 i sakramentologi\u0119, z uwzgl\u0119dnieniem charakterystycznych temat\u00f3w i akcent\u00f3w teologii reformowanej (np. przymierze \u0142aski, extra-calvinisticum, u\u015bwi\u0119cenie, wybranie i odrzucenie). Cz\u0119\u015b\u0107 trzecia zajmuje si\u0119 reformowanymi wyznaniami wiary po roku 1675. Rozpoczyna si\u0119 ona od pytania o tre\u015b\u0107 fundamentalnego artyku\u0142u wiary, nast\u0119pnie zajmuje si\u0119 ide\u0105 tolerancji i konfesjonalizmem, a ko\u0144czy om\u00f3wieniem zmian w starych symbolach i powstania nowych reformowanych wyzna\u0144 wiary w \u015bwiecie anglosaskim, Francji (w kontek\u015bcie rewolucji francuskiej i powstania wolnych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w), niemieckim ruchu unijnym oraz w Republice Weimarskiej i okresie walki ko\u015bcielnej w III Rzeszy (Barme\u0144ska Deklaracja Teologiczna). Ksi\u0105\u017ck\u0119 uzupe\u0142nia wykaz dalszej literatury, kt\u00f3ra nie zosta\u0142a wspomniana w tek\u015bcie, a kt\u00f3ra umo\u017cliwia pog\u0142\u0119bienie studi\u00f3w, oraz indeks rzeczowy.<\/p>\n
Ze wzgl\u0119du na zamkni\u0119ty korpus lutera\u0144skich ksi\u0105g wyznaniowych sprawa z opracowaniem ich teologii jest \u0142atwiejsza, st\u0105d te\u017c wi\u0119kszy wyb\u00f3r tego typu pozycji. Na miano bezkonkurencyjnego kompendium zas\u0142uguje najnowsze dwutomowe opracowanie przygotowane przez monachijskiego teologa Gunthera Wenza<\/i>, wydane przez wydawnictwo Walter de Gruyter: Theologie der Bekenntnisschriften der evangelisch-lutherischen Kirche<\/i>, Berlin-New York 1996-98. Jego tre\u015b\u0107 i zakres dobrze oddaje podtytu\u0142: \u201eHistoryczne i systematyczne wprowadzenie do Ksi\u0119gi Zgody\u201d<\/i>, bowiem teologi\u0119 ksi\u0105g wyznaniowych om\u00f3wiono w nim w \u015bcis\u0142ym powi\u0105zaniu z historycznymi okoliczno\u015bciami ich powstania. W pierwszej z czterech cz\u0119\u015bci zaj\u0119to si\u0119 w dw\u00f3ch rozdzia\u0142ach reformacj\u0105 wittenbersk\u0105 i jej wyznaniami, a tak\u017ce ich powi\u0105zaniem z tradycj\u0105 wyzna\u0144 wiary w dziejach Ko\u015bcio\u0142a. Cz\u0119\u015b\u0107 druga, tak\u017ce sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z dw\u00f3ch rozdzia\u0142\u00f3w, zajmuje si\u0119 powstaniem katechizm\u00f3w Lutra oraz ich trzema g\u0142\u00f3wnymi cz\u0119\u015bciami (Dekalogiem, Wiar\u0105 i Ojcze nasz). Cz\u0119\u015b\u0107 trzecia, najobszerniejsza, zawiera trzy rozdzia\u0142y historyczne po\u015bwi\u0119cone sejmowi w Augsburgu (1530 r.), powstaniu i tekstowi \u201eWyznania augsburskiego\u201d i jego obrony, a tak\u017ce stosunkowi Lutra do nich oraz \u201eArtyku\u0142om szmalkaldzkim\u201d i \u201eTraktatowi o w\u0142adzy i prymacie papie\u017ca\u201d. Cz\u0119\u015b\u0107 t\u0119 uzupe\u0142niaj\u0105 trzy rozdzia\u0142y po\u015bwi\u0119cone teologii czterech wymienionych wyzna\u0144: \u201eTr\u00f3jjedyny B\u00f3g i po\u015brednictwo zbawienia\u201d (tutaj zawarto tak\u017ce odniesienia do sakramentologii katechizm\u00f3w), \u201eUsprawiedliwienie grzesznika\u201d oraz \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 i jego urz\u0105d\u201d. W cz\u0119\u015bci czwartej w dw\u00f3ch rozdzia\u0142ach om\u00f3wione zosta\u0142o powstanie \u201eFormu\u0142y zgody\u201d i g\u0142\u00f3wne w\u0105tki jej teologii. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce ka\u017cdy z rozdzia\u0142\u00f3w poprzedzony jest wyborem najwa\u017cniejszej literatury przedmiotu, a tak\u017ce to, \u017ce opracowanie nie tylko sprawozdaje tre\u015b\u0107 poszczeg\u00f3lnych lutera\u0144skich wyzna\u0144 wiary, ale tak\u017ce rekonstruuje spory interpretacyjne wok\u00f3\u0142 wydarze\u0144 towarzysz\u0105cych ich powstaniu i zawartej w nich my\u015bli teologicznej, tworz\u0105c tym samym znakomity przegl\u0105d dotychczasowej debaty naukowej omawianych zagadnie\u0144. Ca\u0142o\u015b\u0107 uzupe\u0142nia indeks rzeczowy, osobowy oraz nazw geograficznych.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Od kompendium teologii Lutra, Kalwina oraz ewangelickich ksi\u0105g wyznaniowych oczekujemy, \u017ce b\u0119dzie dzie\u0142em przygotowanym przez uznanych fachowc\u00f3w, przedstawiaj\u0105cym okoliczno\u015bci historyczne, g\u0142\u00f3wne tematy teologiczne, ich r\u00f3\u017cnorodne konteksty oraz stan naukowej debaty nad wszystkimi tymi zagadnieniami.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":105,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[],"class_list":["post-93","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-2015-1"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/93","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=93"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/93\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media\/105"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=93"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=93"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszjelinek.pl\/kairos\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=93"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}