Powinniśmy spróbować znaleźć odpowiedź na pytanie: Co znajduje się w Biblii? Co to za dom, do którego drzwiami jest Biblia? Jaki kraj otwiera się przed nami, gdy otwiera się przed nami Biblia?
Jesteśmy z Abrahamem w Haranie i słyszymy rozkazujące wezwanie, które dochodzi do niego: „Wyjdź z twojej ziemi rodzinnej i z domu twego ojca do ziemi, którą ci pokażę!” Słyszymy obietnicę: Uczynię z ciebie wielki naród! I „Abraham uwierzył Panu, a On poczytał mu to za sprawiedliwość”. Co to wszystko oznacza? Kiedy słyszymy te słowa i wydarzenia, czujemy, że coś się za nimi kryje. Ale co? To właśnie chcemy teraz wiedzieć.
Jesteśmy z Mojżeszem na pustyni, przez czterdzieści lat pokutuje za pochopny czyn i przebywa wśród zwierząt. Co dzieje się w jego wnętrzu? Nic nam o tym nie powiedziano; najwyraźniej nie powinno nas to obchodzić. Nagle rozlega się wołanie: Mojżeszu, Mojżeszu! i wielkie polecenie: Idź, poślę cię do faraona, abyś wyprowadził mój lud, dzieci Izraela, z Egiptu! I proste zapewnienie: Będę z tobą! Znowu słowa, wydarzenia, które na początku wydają się nam jedynie zagadkami. Niczego takiego nie czytamy w gazetach ani w innych książkach. Co się za nimi kryje? Chcielibyśmy wiedzieć.
Pod dębem w Ofrze w ziemi Kanaan, syn rolnika, Gedeon, w czasie wielkiego ucisku ze strony wroga. Ukazuje mu się „anioł Pański” i mówi do niego: Pan z tobą, dzielny bohaterze! Gedeon potrafi całkiem śmiało oponować: Jeśli Pan jest z nami, dlaczego to wszystko nam się przydarzyło? Ale „Pan” wie jeszcze lepiej, jak go uciszyć: Idź w swojej sile, wybawisz Izraela z rąk Midianitów. Oto Ja cię posłałem!
W przybytku w Szilo młody Samuel i znowu takie wezwanie: Samuelu, Samuelu! a stary pobożny mąż kościoła Eli daje mu mądrą radę: Idź znowu i połóż się spać: a on jest posłuszny i śpi przez długi czas, aż nie może już spać, ponieważ wezwanie przychodzi raz po raz, ponieważ nawet pobożny Eli myśli, że to może być [głos Pana]! Samuel również musi słuchać i być posłuszny. – Czytamy to wszystko, ale co właściwie czytamy? Czujemy coś w rodzaju trzęsienia ziemi, jak fale morskie grzmiące nieustannie o swoje tamy, ale co to właściwie jest, co puka i najwyraźniej chce wejść?
Czy mam jeszcze przypomnieć, jak Eliasz, w imieniu „Pana”, przeciwstawił się całej potędze swego króla, a potem sam musiał poznać tego „Pana”, nie w burzy i nawałnicy, ale w „cichym, łagodnym powiewie wiatru”! Jak Izajasz i Jeremiasz nie chcieli mówić, a jednak musieli mówić o tajemnicach Boskiego sądu i Boskiego błogosławieństwa dla grzesznego ludu! Jak wtedy, pośród najgłębszego upokorzenia tego ludu, coraz gorętsze stawało się zmaganie się poszczególnych niepojętych „sług Bożych” z pytaniem: Gdzie jest teraz twój Bóg? i walka o odpowiedź: Izrael ma jednak pociechę w Bogu! Jak nie mogli się powstrzymać, by w całą tę ludzką nędzę i nieprawość nie wykrzyczeć niczym dźwiękiem trąby zwiastowanie: Powstań, zajaśniej! Bo nadchodzi twoja światłość, a chwała Pańska wschodzi nad tobą! Co to jest? Dlaczego ci ludzie tak mówią? Jakie jest źródło całego gniewu, całego współczucia, całej radości, całej nadziei, całej bezwarunkowej ufności, które wciąż widzimy płonące jak ogień na wszystkich stronach ksiąg prorockich i Psalmów?
A potem niezrozumiałe, nieporównywalne dni, kiedy czas, dzieje [Geschichte], wszystkie wcześniejsze doświadczenia wydają się stać w miejscu jak słońce nad Gibeonem – wokół człowieka, który nie był prorokiem, poetą, bohaterem, myślicielem, a jednak był tym wszystkim jednocześnie – i kimś więcej! Jego słowa budzą przerażenie, ponieważ przemawia z mocą, a nie jak my, teologowie. Ze zniewalającą mocą wzywa jednych: Pójdźcie za mną! Nieodparte wrażenie „życia wiecznego” wywiera również na nieufnych i wrogach. „Niewidomi widzą, chromi chodzą, trędowaci zostają oczyszczeni, głusi słyszą, diabły są wypędzane, umarli zmartwychwstają, a ubogim głoszona jest dobra nowina”. „Błogosławione łono, które Cię nosiło” – mówi głos ludu. A im bardziej cichy i samotny się staje, im mniej naprawdę znajduje „wiarę” w otaczającym go świecie, tym silniejszy triumfalny ton przepływa przez całą jego egzystencję: Ja jestem zmartwychwstaniem i życiem! Ja żyję – i wy też żyć będziecie!
A potem tylko echo, dość słabe, jeśli porównamy je z dźwiękiem poranka wielkanocnego – a jednak silne, o wiele za silne dla naszych uszu przyzwyczajonych do słabych, żałośnie słabych dźwięków: echo, które pojawienie się tego człowieka znalazło wśród małej gromadki uważnych, czujnych, oczekujących ludzi. Oto echo pierwszych odważnych posłańców, którzy musieli iść na cały świat, aby głosić ewangelię wszelkiemu stworzeniu, oto echo Pawła: „Teraz objawiła się sprawiedliwość Boża! Jeśli ktoś jest w Chrystusie, jest nowym stworzeniem! A Ten, który rozpoczął w was dobre dzieło, dokończy je!” Oto ciche, głębokie echo Jana: „Życie się objawiło, ujrzeliśmy jego chwałę, jesteśmy teraz dziećmi Bożymi. A nasza wiara jest zwycięstwem, które zwycięża świat”. – Potem i to echo milknie, Biblia się kończy. – Kim jest człowiek, który mówił i działał w ten sposób, który wywołał takie echo? I znów pytamy: Co znajduje się w Biblii? Co oznacza ten dziwny ruch od Abrahama do Chrystusa?
Czego chce i do czego nawołuje chór proroków i apostołów? Czym jest to Jedno, które najwyraźniej chcą wypowiedzieć wszystkie te głosy, każdy w swoim własnym tonie i rejestrze? Co dzieje się pomiędzy dziwnym sprawozdaniem: Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię! a równie dziwnym wołaniem tęsknoty: Amen, tak przyjdź Panie Jezu! Co się za tym kryje i co próbuje się wyłonić?
Zadawanie sobie tego pytania nie jest całkowicie bezpieczne. Możemy się zastanowić, czy nie lepiej byłoby nie zbliżać się zbytnio do tego płonącego krzewu. A co, jeśli przy tym zdradzimy, co – kryje się za nami! Biblia odpowiada na to pytanie każdej osobie i każdej epoce, tak jak na to zasługuje. Zawsze znajdziemy w niej tyle, ile szukamy: Wielkie i boskie, jeśli szukamy wielkich i boskich rzeczy. Błahe i „historyczne” [Historisches], jeśli szukamy błahych i „historycznych” rzeczy – nic, jeśli nie szukamy niczego. Głodni zostają nią nasyceni, a syci są nią zniesmaczeni, zanim jeszcze ją otworzą. Pytanie: co znajduje się w Biblii? często zamienia się w inne pytanie w zawstydzający i przygnębiający sposób: No a czego ty właściwie chcesz? I kim jesteś, aby zadawać takie pytania?
Ale musimy odważyć się pytać w ten sposób: ryzykując dokonanie bardzo wstydliwych odkryć na swój temat. Tak, nawet więcej: musimy zdobyć się na odwagę, by od razu śmiało sięgnąć po odpowiedź, która jest dla nas o wiele za duża, do której jeszcze nie dojrzeliśmy; nawet jeśli czujemy się bardzo niegodni, aby zerwać owoc, którego tak naprawdę nie my zasadziliśmy naszą tęsknotą, dążeniem, zmaganiem i wewnętrzną pracą. Tym owocem jest odpowiedź udzielona w temacie mojego wykładu: w Biblii jest nowy świat, świat Boga. Ta potężna odpowiedź mówi to samo, co słowa pierwszego męczennika Szczepana: „Oto widzę niebo otwarte i Syna Człowieczego stojącego po prawicy Boga!” Ani powaga naszej wiary, ani głębia i bogactwo naszych doświadczeń nie dały nam prawa do udzielenia tej odpowiedzi.
Dlatego powiem o tym tylko trochę i niewystarczająco, a wy również będziecie w stanie pojąć i zrozumieć tylko trochę i niewystarczająco. Musimy otwarcie przyznać, że tą odpowiedzią wykraczamy daleko poza siebie. Ale właśnie o to chodzi: jeśli w ogóle chcemy zbliżyć się do treści Biblii, musimy odważyć się sięgnąć daleko poza siebie. Sama treść Biblii nie pozwala nam postąpić inaczej. Biblia ma bowiem nie tylko tę cechę, że najpierw daje każdemu to, na co zasługuje, to, co mu odpowiada: dużo jednemu, trochę drugiemu, nic trzeciemu – ale także to, że nie pozostawia nas w spokoju, jeśli tylko jesteśmy uczciwi, gdy naszymi krótkowzrocznymi oczami i niezdarnymi palcami wydobyliśmy z niej taką odpowiedź, jaka nam pasuje. Szybko zdajemy sobie sprawę: to jest coś, ale to nie wszystko – to mi wystarczało przez kilka lat, ale teraz nie mogę się tego trzymać.
Biblia szybko mówi nam bardzo wyraźnie i bardzo uprzejmie w obliczu pewnych „wyobrażeń”, jakie mamy na jej temat: Więc to jesteś ty, ale nie ja! To jest to, co rzeczywiście może ci bardzo odpowiadać: twoim emocjonalnym potrzebom i poglądom, twoim czasom i waszym „kręgom”, twoim teoriom religijnym lub filozoficznym! Zobacz teraz, że chciałeś odzwierciedlić siebie we mnie i naprawdę znalazłeś we mnie swój własny obraz! Ale teraz idź i poszukaj mnie! Poszukaj tego, co tu jest napisane! To sama Biblia – pewna nieubłagana logika jej wewnętrznej spójności – prowadzi nas poza nas samych i zaprasza nas, niezależnie od naszej godności lub niegodności, do sięgnięcia po ostateczną najwyższą odpowiedź, z którą wszystko, co można powiedzieć, zostało powiedziane, nawet jeśli z trudem to pojmujemy i tylko jąkamy się, aby to wyrazić, właśnie po tę odpowiedź: w Biblii jest nowy świat, świat Boga.
W Biblii jest duch, który pozwala nam przez chwilę rozwodzić się nad kwestiami pobocznymi i bawić się nimi, tak jak to robimy – ale potem zaczyna nas popychać i bez względu na to, że możemy się sprzeciwiać: jesteśmy tylko słabymi, niedoskonałymi, bardzo przeciętnymi ludźmi! popycha nas w kierunku głównej kwestii, czy nam się to podoba, czy nie. W Biblii jest nurt, który, gdy już mu się powierzymy, samoczynnie niesie nas ku morzu. Pismo Święte interpretuje samo siebie, pomimo wszystkich naszych ludzkich ograniczeń. Musimy tylko odważyć się podążać za tym impulsem, tym duchem, tym nurtem, który jest w samej Biblii, aby wznieść się ponad siebie i sięgnąć po najwyższą odpowiedź. Tym ryzykiem jest wiara i nie z fałszywą skromnością, powściągliwością i rzekomą trzeźwością, ale w wierze, jako ci, którzy chcą iść tam, gdzie są prowadzeni, czytamy Biblię poprawnie.
I to zaproszenie: odważ się i sięgnij po to, co najwyższe, nawet jeśli na to nie zasługujesz! jest właśnie łaską w Biblii i to jest miejsce, w którym Biblia naprawdę otwiera się przed nami, gdzie łaska Boża spotyka nas w niej, prowadzi nas, pociąga i sprawia, że wzrastamy.
Co jest w Biblii? Dzieje! [Geschichte!] Dzieje dziwnego, a nawet wyjątkowego narodu, dzieje potężnych, duchowych osobowości, dzieje chrześcijaństwa w jego początkach. Kawał dziejów wielkich ludzi i idei, którymi trzeba się interesować „jako człowiek wykształcony”, choćby ze względu na ich wpływ na późniejsze czasy i współczesność. Można przez chwilę zadowolić się tą odpowiedzią i znaleźć w niej wiele piękna i prawdy. W końcu Biblia jest pełna dziejów: dziejów religii, dziejów literatury, dziejów kultury, dziejów świata i opowieści o ludziach wszelkiego rodzaju. Gdy tylko uważnie się do niej podejdzie, ukazuje się obraz pełen życia i kolorów. – Ale radość nie potrwa długo: po bliższym przyjrzeniu się obraz jest całkowicie niezrozumiały i niestrawny [ungenießbar], jeśli to jest naprawdę jego najgłębsze znaczenie: kawałek dziejów. Każdy, kto interesuje się dziejami i opowieściami, po krótkim czasie z przyjemnością odwróci się od Biblii i wróci do gazety lub innych książek.
Ponieważ kiedy studiujemy dzieje lub chcemy bawić się opowieściami, zawsze chcemy wiedzieć: jak to wszystko się stało? Jak jedna rzecz prowadzi do drugiej? Jakie są naturalne, zrozumiałe przyczyny rzeczy? Dlaczego ludzie mówili i działali w taki, a nie inny sposób? Biblia jednak właśnie w najbardziej decydujących momentach nie daje nam odpowiedzi na nasze: Dlaczego? Nawiasem mówiąc, dotyczy to nie tylko Biblii, ale wszystkich naprawdę wielkich, decydujących ludzi i wydarzeń w dziejach. Im większy punkt zwrotny, tym mniej odpowiedzi na nasze pytanie: Dlaczego? I odwrotnie: im mniejszy czas lub osoba, tym więcej „historycy [Historiker]” znajdują wyjaśnień i uzasadnień. Ale Biblia stawia miłośnika dziejów przed nieporównywalnymi trudnościami. Dlaczego Izraelici nie zginęli w niewoli egipskiej, ale pozostali ludem, a nawet stali się ludem właśnie w najgłębszej niedoli? Dlaczego? Bo tak!! Dlaczego Mojżesz był w stanie stworzyć prawo, które czystością i ludzkością swoich przepisów może nas, dzisiejszych ludzi, jedynie zawstydzić? Bo tak!!
Dlaczego Jeremiasz stoi tam podczas oblężenia Jerozolimy ze swoim przesłaniem zagłady jako wróg ludu i człowiek bez ojczyzny [vaterlandsloser Geselle]? Dlaczego uzdrowienia chorych, świadomość mesjańska, zmartwychwstanie Jezusa? Dlaczego Saul staje się Pawłem? Skąd ten nadprzyrodzony obraz Chrystusa w czwartej ewangelii? Dlaczego Jan na wyspie Patmos widzi Nowe Jeruzalem, miasto Boże, zstępujące z nieba na ziemię niczym oblubienica przystrojona dla swego męża – w samym środku rozkwitu Imperium Rzymskiego, jakby to wszystko było niczym? Bo tak!! Biedni, biedni badacze dziejów, jakim utrapieniem jest dla nich Biblia! Bo tak!! nie jest tak naprawdę odpowiedzią w dziejach, a jeśli możesz powiedzieć „Bo tak!!” z dwoma „!!” w każdym momencie dziejów biblijnych, to te dzieje są niczym innym jak nonsensem. W przeciwnym razie ci badacze są zmuszeni szukać powodów i wyjaśnień tam, gdzie ich nie ma, a to, co już z tego wynikło, to już osobna historia, straszne dzieje, w które nie chcę się teraz zagłębiać. Jednak sama Biblia odpowiada na wszystkie nasze dociekliwe „Dlaczego?” nie jak sfinks swoim „Bo tak!”, ani jak adwokat z tysiącem uzasadnień, dedukcji i podobieństw, ale mówi nam: decydującą przyczyną jest Bóg. Ponieważ Bóg żyje, mówi, działa, właśnie dlatego!! Ale oczywiście, kiedy słyszymy „Bóg”, początkowo może to oznaczać dla nas to samo, jak gdybyśmy usłyszeli: Bo tak! W tym miejscu dzieje kończą się na razie, nie ma już o co pytać, zaczyna się coś zupełnie innego i nowego, dzieje z dość osobliwymi powodami, możliwościami i warunkami wstępnymi – w artykułach redakcyjnych naszych gazet lub w małych opowiadaniach z czytanek szkolnych w kantonie Argowia nie bez powodu nigdy nie mówi się: Bóg stworzył, Bóg przemówił! Głównym pytaniem jest to, czy rozumiemy tę nową i odmienną rzecz, czy mamy dobrą wolę, aby o niej pomyśleć i odpowiedzieć na nią wewnętrznie. Czy chcemy związać się z „Bogiem”? Czy mamy odwagę stanąć tam, gdzie w oczywisty sposób jesteśmy prowadzeni? To właśnie byłaby „wiara”! Nowy świat wdziera się do naszego zwykłego, starego świata. Możemy to odrzucić, możemy powiedzieć: to nic, to wyobraźnia, szaleństwo: „Bóg” – ale nie możemy zaprzeczyć i zapobiec temu, że jesteśmy prowadzeni przez biblijne „dzieje” daleko poza to, co inaczej nazywamy „dziejami”: do nowego świata, do świata Boga.
Moglibyśmy również zacząć od stwierdzenia: W Biblii jest moralność! Jest to zbiór przykładów i nauk o cnocie i ludzkiej wielkości. To również jest prawdą. Nigdy nie kwestionowano tego, że ludzie Biblii byli dobrymi, wzorowymi istotami ludzkimi, od których możemy się nieskończenie wiele nauczyć. Niezależnie od tego, czy szukamy praktycznej mądrości, czy inspirujących przykładów pewnego heroizmu, początkowo znajdziemy to, czego szukamy. – A potem, na dłuższą metę, nie. Na przykład duże części Biblii są prawie bezużyteczne dla szkoły i jej celów – w najlepszym razie moralnych – ponieważ są one dość ubogie w takie mądre nauki i „dobre wzorce do naśladowania”. Bohaterowie Biblii – tak, wszyscy oni są w pewnym sensie godni szacunku, ale Samson, Dawid, Amos, Piotr nie są odpowiednimi wzorami do naśladowania dla miłego, dzielnego, pracowitego, a nawet wykształconego obywatelsko normalnego Szwajcara. Rosa von Tannenburg czy bohaterowie z „Serca” Amicisa lub wspaniałe postacie z najnowszych dziejów Szwajcarii to zupełnie inni ludzie! Biblia dla szkoły i w szkole jest kłopotem i ciałem obcym. Jak ma być możliwe „zrobienie” czegoś z przykładu i nauk Jezusa dla „praktycznego życia”? Czy to nie jest tak, jakby On na każdym kroku chciał do nas wołać: co mnie obchodzi wasze „praktyczne życie”? Nie mam z tym nic wspólnego, pójdź za mną lub pozwól mi iść moją drogą! Rzeczywiście, to właśnie w niektórych momentach Biblia zaskakuje nas, wykazując dziwną obojętność wobec naszych koncepcji dobra i zła: Abraham, który chce poświęcić swojego syna Bogu jako ostateczny test swojej wiary, Jakub, który uzyskuje prawo pierworodztwa poprzez sprytne oszukanie swojego niewidomego ojca, Eliasz, który wyrzyna 450 klechów Baala nad potokiem Kiszon, to wszystko nie są przykłady godne pochwały. A jakże boleśnie odczuwamy w Biblii brak materiału moralnego, jak niewiele instrukcji oferuje ona na temat wielkich trudnych kwestii życia gospodarczego, małżeństwa, kultury i życia państwowego, z którymi musimy się zmagać. Pomyślmy tylko o jednej rzeczy, która jest dla nas dzisiaj szczególnie kłopotliwa: o tym, jak bez skrępowania w Biblii nieustannie toczy się wojna! Raz po raz nauczyciele i pastorzy są zmuszeni uciekać się do wszelkiego rodzaju materiałów pozabiblijnych, gdy dochodzą do tych pytań w klasie, ponieważ zarówno Nowy, jak i Stary Testament po prostu zawodzą prawie całkowicie. Raz po raz nawet poważni chrześcijanie, którzy szukają „pocieszenia” i „inspiracji” w osobistych trudnościach w swoim życiu, po cichu zamykają Biblię i zwracają się do poczciwej śpiewki [biederen Leier] Christiana Fürchtegotta Gellerta, do książek Hilty’ego, jeśli nie do psychoanalizy, gdzie wszystko staje się o wiele bardziej praktyczne, jaśniejsze i bardziej zrozumiałe. Raz po raz Biblia całkiem słusznie sprawia na nas wrażenie, że nie oferuje żadnych wskazówek, rad ani modeli dobrego i prawego życia, ani dla jednostek, ani dla narodów i rządów, że nie oferuje nam tego, czego początkowo w niej szukamy! Tak, znowu mamy do czynienia z tym „innym”, nowym, który zaczyna się w Biblii. Wygląda to tak: to nie działania ludzi są najważniejsze, ale działania Boga – nie różne ścieżki, które możemy obrać, jeśli mamy dobrą wolę, lecz moce, z których dobra wola ma dopiero zostać stworzona – nie to, jak rozwija się i sprawdza to, co my rozumiemy przez miłość, ale że wieczna miłość, taka, jak ją rozumie Bóg, jest obecna i dochodzi do głosu – nie jak możemy być sumienni, uczciwi i pomocni w naszym starym, znanym świecie i w ramach jego porządków, ale że nowy świat jest założony i rośnie: świat, w którym króluje Bóg i Jego moralność. W świetle tego nadchodzącego świata Dawid jest wielkim człowiekiem pomimo swojego cudzołóstwa i miecza przesiąkniętego krwią: Błogosławiony człowiek, któremu Bóg nie przypisuje grzechu! Do tego [nowego] świata celnicy i nierządnice wejdą prędzej niż wy, dziesięć razy bardziej porządni i sprawiedliwi z dobrego towarzystwa!! W tym świecie prawdziwym bohaterem jest syn marnotrawny, który jest do cna zagubiony i siedzi pośród świń – a nie jego moralny starszy brat! Widzicie, to właśnie kryje się za Abrahamem i Mojżeszem, za Chrystusem i jego apostołami: świat Ojca, w którym moralność jest skończona [erledigt ist], ponieważ jest oczywista. I to jest krew Nowego Testamentu, która chce przejść do naszych żył: wola Ojca, która chce być wykonywana na ziemi, tak jak jest w niebie! Kiedy już uchwycimy to jako znaczenie Biblii, jako jej odpowiedź na nasze wielkie i małe pytania, nadal możemy powiedzieć: Nie potrzebuję tego, nie chcę tego! To nic dla mnie nie znaczy! Nie mogę z tym nic zrobić! Może być tak, że naprawdę nie wiemy, co z tym zrobić na razie na naszych drogach i dróżkach, np. na naszych dotychczasowych kościelnych i szkolnych dróżkach, a dla wielu osób na małej osobistej ścieżce życia, po której dotąd tak wytrwale pędzili. Istnieją tysiące ślepych zaułków, z których droga do królestwa niebieskiego może początkowo prowadzić tylko wstecz. Jest jednak pewne, że Biblia, jeśli czytamy ją uważnie, prowadzi nas dokładnie do tego punktu, w którym należy podjąć decyzję: Akceptacja lub odrzucenie Bożego królowania. To jest właśnie nowy świat w Biblii. To, co nam oferuje, to wspaniałe, kiełkujące, pełne nadziei życie ziarna, nowy początek, z którego wszystko ma stać się nowe. Nowego świata, życia boskiego nasienia, nie można się nauczyć, nie można go naśladować. Można tylko z nim żyć, razem wzrastać i razem z nim dojrzewać. Można tylko wierzyć: stać tam, gdzie zostałeś poprowadzony. Albo nie wierzyć. Nie ma trzeciej drogi.
Spójrzmy na to z innej strony: Moglibyśmy również założyć, że prawdziwa religia jest nam objawiona w Biblii: co myślimy o Bogu, jak znajdujemy właściwą drogę do Niego i jak mamy utrzymywać się we wspólnocie z Nim, czyli to, co obecnie często nazywa się „pobożnością” [Frömmigkeit]. Biblia, „dokument pobożności” [Urkunde der Frömmigkeit], jak wiele powiedziano i napisano o niej w ciągu ostatnich 20 lat. I to również jest prawdą. Jak można nie nauczyć się z Biblii wielu rzeczy na temat właściwego stosunku ludzi do tego, co wieczne, do tego, co boskie? – Ale nawet tam nie jest inaczej: musimy tylko szczerze przeszukać Biblię, a z pewnością znajdziemy w niej coś większego niż religia i „pobożność”. Ponownie, jest to tylko skorupa, w której nie chcemy utknąć. Z pewnością dało nam już do myślenia, że istnieje tak wiele różnych rodzajów chrześcijaństwa: katolickie i protestanckie oraz te z wszelkiego rodzaju wspólnot i „kierunków”, staroświeckie i nowoczesne – i wszystkie te chrześcijaństwa odnoszą się do Biblii z równą powagą i gorliwością, wszystkie twierdzą: my mamy właściwą pobożność objawioną w Biblii lub jej najbardziej uzasadnioną kontynuację, co mamy o tym powiedzieć? Potrzeba wielkiej bezczelności, aby po prostu odpowiedzieć: cóż, my, protestanci, lub my, członkowie tej czy innej społeczności lub grupy, mamy rację z tych i tych powodów, a wszyscy inni się mylą. Gdy zdamy sobie sprawę z tego, jak łatwo można znaleźć te „powody”, nie będziemy już chcieli grać w tę odwieczną grę. Ale wtedy doszlibyśmy do wniosku, że każdy ma prawo powoływać się na Biblię w swojej pobożności! A przecież czujemy niemal namacalnie, jak duch Biblii w milczeniu odwraca się od tej powszechnej zupki tolerancji [Toleranzsüpplein], która jest głoszona jako najwyższe dobro, szczególnie w naszym Kościele kantonalnym! Czyżbyśmy więc my wszyscy, z wszystkimi naszymi „pobożnościami” co do jednego – byli w błędzie? Tak, w jakiś sposób będziemy musieli szukać odpowiedzi w tym kierunku: „Niech raczej Bóg okaże się prawdomówny, a każdy człowiek kłamcą”. W Biblii są – jeśli chcesz – wszystkie religie, ale gdy przyjrzeć się uważnie, nie ma w niej ani jednej, lecz – właśnie znów to, co »Inne«, Nowe, Większe! Kiedy przychodzimy do Biblii z naszymi pytaniami: jak powinienem myśleć o Bogu i świecie? Jak mogę zbliżyć się do boskości? Jak się dostosować? wtedy odpowiada nam ona niejako: Tak, drogi człowieku, to twoja sprawa, nie musisz mnie pytać! Czy lepiej jest słuchać mszy czy kazania? Czy prawdziwe chrześcijaństwo ma Armia Zbawienia, czy też „Chrześcijańska Nauka”? Czy stary pastor Müller ma właściwą wiarę czy młody pastor Meyer? Czy twoja religia powinna być bardziej religią intelektu, woli czy uczucia? Możesz i musisz zdecydować o tym wszystkim sam! Jeśli nie chcesz podjąć moich pytań, możesz znaleźć wszelkiego rodzaju argumenty i argumenciki dla jednego lub drugiego punktu widzenia, ale w ten sposób nie dowiesz się, co tak naprawdę tam jest. Koniec będzie zawsze tylko wielką ludzką racjomanią [Rechthaberei], daleką od tego, co jest prawdą i co chce stać się prawdą w naszym życiu! Zauważasz już, do czego to zmierza? Treścią Biblii nie są właściwe myśli człowieka o Bogu, ale właściwe myśli Boga o człowieku. Biblia nie mówi, jak powinniśmy rozmawiać z Bogiem, ale co On mówi do nas, nie jak znajdujemy drogę do Niego, ale jak On szukał i znalazł drogę do nas, nie właściwą relację, w której musimy się z Nim znaleźć, ale przymierze, które zawarł ze wszystkimi będącymi przez wiarę dziećmi Abrahama i które raz na zawsze przypieczętował w Jezusie Chrystusie. Jest to zapisane w Biblii. Słowo Boże znajduje się w Biblii. Nasi dziadkowie mieli rację, gdy tak zaciekle bronili idei, że objawienie jest w Biblii, a nie tylko religia, i gdy nie pozwolili nawet tak pobożnemu i wnikliwemu człowiekowi jak Schleiermacher postawić sprawy na głowie.
Nasi ojcowie mieli rację, gdy nieufnie wystrzegali się wkraczania na chwiejny grunt kultury osobowości religijnej. Im bardziej szczerze szukamy w Piśmie Świętym pobożności, tym bardziej jesteśmy pewni, że prędzej czy później otrzymamy odpowiedź: Jaka tam pobożność? – „To Pismo świadczy o mnie”! Szukamy samych siebie – znajdujemy Boga, a potem, z naszymi religiami, chrześcijaństwami i punktami widzenia, wszyscy stoimy tam jako uczniowie uczący się abecadła i niezdary, i nie możemy nawet być smutni z tego powodu, ale radujemy się, ponieważ zamiast wszystkich drugorzędnych rzeczy znaleźliśmy główną rzecz, bez której wszelka pobożność, nawet najgłębsza, jest tylko fikcją i oszustwem. Ta główna rzecz zawiera żywe nasienie, z którego właściwa relacja z Bogiem, służba Bogu „w duchu i w prawdzie” musi koniecznie wyłonić się sama przez się, niezależnie od tego, czy kładziemy większy nacisk na to czy tamto. Słowo Boże! Stanowisko Boga! Tutaj znowu mamy pełną swobodę wyboru. Możemy bardzo dobrze oświadczyć: Nie mogę nic z tym zrobić, termin „Słowo Boże” nie występuje w moim światopoglądzie, wolałbym raczej trzymać się mojego zwykłego starego „pobożnego” chrześcijaństwa i przy własnym punkciku widzenia o takim czy innym zabarwieniu. Albo możemy chcieć usłyszeć to, co jest „wyższe niż wszelki rozum”, możemy pragnąć wzrastać i dojrzewać w mocy Boga i Zbawiciela w wielkim procesie życia, który stanowi treść Biblii, możemy być posłuszni duchowi tej księgi i choć raz przyznać rację Bogu, zamiast samemu chcieć mieć rację, możemy odważyć się uwierzyć. Tak, po raz kolejny stajemy przed kwestią wiary. Ale powinniśmy być w stanie zgodzić się, nie chcąc przesądzać tej decyzji, że w Biblii Starego i Nowego Testamentu w każdym razie pobożność Boga – by tak rzec – jest tematem, a nigdy i nigdzie pobożność Żydów, chrześcijan czy pogan, że również pod tym względem Biblia prowadzi nas ze starej ludzkiej atmosfery do otwartych bram nowego świata, świata Boga.
Ale nie jesteśmy jeszcze na samym końcu. Oto, co jest w Biblii: Nowy świat! Bóg! Boże panowanie! Boży honor! Niepojęta miłość Boga! Nie ludzkie dzieje, ale dzieje Boga. Nie ludzkie cnoty, ale cnoty Tego, który powołał nas z ciemności do swojej cudownej światłości! Nie ludzki punkt widzenia, ale punkt widzenia Boga! – Ale teraz pytanie może przyjść z jednej strony: Kim jest Bóg? Jaka jest Jego wola! Jakie są Jego myśli? Czym jest to tajemnicze „Inne”, Nowe, Większe, które pojawia się w Biblii za i ponad wszystkimi ludźmi i rzuca nam wyzwanie, abyśmy zdecydowali: wierzyć czy nie wierzyć? W kogo wierzył Abraham? Dla kogo walczyli i zwyciężali bohaterowie? Kogo zapowiadali prorocy? W czyjej mocy Chrystus umarł i zmartwychwstał? Czyje imię głosili apostołowie? Powiadacie, że treścią Biblii jest „Bóg”! Ale co jest treścią tej treści? Że przebija się tam „coś Nowego”! Ale czym jest to Nowe?– A na te pytania przychodzi teraz z innych stron seria szybkich, gotowych odpowiedzi, których od razu wysłuchamy; ponieważ wszystkie są poważnymi, dobrze uzasadnionymi odpowiedziami zaczerpniętymi z samej Biblii: – Bóg jest Panem i Zbawicielem, Odkupicielem i Pocieszycielem wszystkich dusz, które się do Niego zwracają, a nowy świat jest królestwem błogości przygotowanym dla Maluczkiego Stadka, które uniknie zatracenia [Verderben]. Czyż nie tak mówi Biblia? – Albo: Bóg jest źródłem życia, które zaczyna tryskać, gdy odwracamy się od zewnętrzności świata i choć na chwilę zamilkniemy przed Nim, a nowy świat jest właśnie nieporównywalnym pokojem tego ukrytego życia z Chrystusem w Bogu. Czyż nie jest to również zapisane w Biblii? – Albo: Bóg jest Panem nieba, które na nas czeka i w którym mamy obywatelstwo i będziemy się nim cieszyć po dobrze wypełnionej podróży przez cierpienia i niedoskonałości tego czasu, a nowy świat jest właśnie tym błogim zaświatem, „cichą wiecznością”, która pewnego dnia przyjmie wiernych. Tak, są to również prawdy zaczerpnięte z Biblii.
Jak mogłyby nie być prawdziwe? Ale czy są tą prawdą? Czy to już wszystko? Czy możemy czytać Biblię lub słuchać jej, a nawet tylko kilku jej rozdziałów, a potem z czystym sumieniem powiedzieć: To po to Słowo Boże zostało skierowane do ludzkości, po to Bóg przebył tę cudowną drogę przez jej dzieje od Abrahama do Chrystusa, po to Duch Święty musiał zstąpić na apostołów w ognistych językach w dniu Pięćdziesiątnicy, po to Saul musiał stać się Pawłem i podróżować przez lądy i morza – aby tu i tam lub w wielu miejscach człowieczek [Menschlein], taki jak ty i ja, mógł zostać „nawrócony”, znaleźć wewnętrzny „pokój” i po zbawiennej śmierci pewnego dnia „pójść do nieba”! Czy to wszystko? Czy to jest naprawdę Bóg i jego nowy świat, znaczenie Biblii, treść treści? Czy ogromne środki, które rozwijają się w Biblii, ruchy narodów, bitwy i wstrząsy, które mają miejsce przed nami, cuda i objawienia, które nieustannie się zdarzają, niezmierzone obietnice przyszłości, które są nam składane raz po raz – czy to wszystko nie pozostaje w nazbyt dziwnej dysproporcji do tej odrobiny, która z tego wynika – jeśli to niewiele jest wszystkim? Czyż Bóg nie jest większy od tego? Czyż nie mierzyliśmy Boga naszą miarą, nie pojmowaliśmy Boga naszymi pojęciami, nie pragnęliśmy Boga według naszych życzeń, nawet z tymi odpowiedziami, poważnymi i pobożnymi, jakie mogą być? Jeśli zaczynamy uważnie czytać Biblię, to czyż nie powinniśmy wzrastać poza te odpowiedzi? Tak, i w ten sposób również wyrosnąć poza dziwne pytanie: Kim jest Bóg? Tak jakbyśmy mogli w ogóle zadać takie pytanie, jeśli szczerze i dobrowolnie pozwoliliśmy się poprowadzić do bramy nowego świata, do progu królestwa Bożego. Tam się już przecież nie pyta. Tam się widzi. Tam się słyszy. Tam się ma. Tam się wie. Tam się już nie udziela odpowiedzi zbyt małych, zbyt krótkich, zbyt wąskich. Pytanie: Kim jest Bóg? i nasze zbyt małe odpowiedzi na nie wynikają jedynie z faktu, że utknęliśmy gdzieś na drodze przez otwartą bramę do nowego świata, że gdzieś nie pozwalamy Biblii przemawiać do nas bezstronnie, że gdzieś tak naprawdę nie chcemy wierzyć. Wtedy prawda natychmiast staje się niejasna, zagmatwana, problematyczna – albo inaczej ciasna, duszna, kościelna, kapliczkowa, nudna, nieistotna. „Kto mnie widzi, widzi Ojca!”. Tak właśnie jest: Jeśli pozwolimy się poprowadzić do najwyższej odpowiedzi, jeśli znaleźliśmy Boga w Biblii, jeśli odważyliśmy się z Pawłem nie być nieposłusznymi niebiańskiemu głosowi, wtedy Bóg stoi przed nami jako ten, kim jest. „Jak wierzysz, tak masz! [Glaubst du, so hast du!] Bóg jest Bogiem.
Ale kto może powiedzieć: Wierzę! „Wierzę, Panie, pomóż niewierze mojej!”. Dlatego wszyscy wciąż jesteśmy tak zakłopotani, gdy zadajemy pytanie: Kim jest Bóg? Tak mali i zawstydzeni w porównaniu z pełnią Bóstwa, którą mężczyźni i kobiety z Biblii widzieli i głosili.
Dlatego mogę teraz tylko jąkać się, podpowiadać i obiecywać w kilku słowach coś z tego, co otworzyłoby się przed nami, gdyby Biblia mogła mówić do nas bez przeszkód, w pełnym przepływie swoich objawień.
Kim jest Bóg? Niebiańskim Ojcem! Tak, to prawda. Ale Ojciec Niebieski jest również na Ziemi i prawdziwie jest Ojcem Niebieskim na Ziemi! Który nie chce dzielić życia na „ten świat” i „zaświaty”! Który nie chce pozostawić śmierci zadania uwolnienia nas od grzechu i cierpienia! Który chce nas błogosławić nie mocą Kościoła, ale mocą samego życia. Który uczynił swoje słowo ciałem w Chrystusie! Który sprawił, że wieczność zaświtała dla czasu i naprawdę jest już w czasie – bo co to byłaby za wieczność, która nadeszłaby dopiero „potem”! Który nie ma w zamyśle byle czego, lecz wzniesienie nowego świata!
Kim jest Bóg? Synem, który stał się „pośrednikiem mojej duszy”. Tak, to prawda. Ale więcej niż to: pośrednikiem całego świata, odkupieńczym Słowem, które było na początku wszystkiego i na które wszystko czeka z tęsknotą i trwogą. A zatem także Zbawicielem moich braci i sióstr. A zatem także Zbawicielem ludzkości, która zbłądziła, zdominowana przez złe duchy i moce, tak samo Zbawicielem wzdychających stworzeń wokół nas. Cała Biblia z mocą głosi nam, że Bóg musi stać się wszystkim we wszystkich, a to, co dzieje się w Biblii, jest już chwalebnym początkiem tego, początkiem nowego świata!
Kim jest Bóg? Duchem w swoich wierzących, „Duchem, który objawia to, co od Syna i płynie do cichych serc, krystalicznie czysty od tronu Boga i Baranka”. Tak, tak! Ale także Tym, który jako Duch – a to znaczy jako miłość i dobra wola – chce i musi wytrysnąć z cichych serc także na zewnątrz, aby to, co wewnętrzne, stało się jawne, widoczne i namacalne: Oto przybytek Boga pośród ludzi! Duchem Świętym, który tworzy nowe niebo i nową ziemię, a zatem nowych ludzi, nowe rodziny, nowe relacje, nową politykę, który nie ma szacunku dla starych zwyczajów tylko dlatego, że są zwyczajami, dla starych ceremonii tylko dlatego, że są uroczyste, dla starych mocy tylko dlatego, że są potężne! Duchem Świętym, który ma szacunek tylko dla prawdy, tylko dla samego siebie! Duchem Świętym, który pośród niesprawiedliwości ziemi ustanawia sprawiedliwość nieba i który nie spocznie, dopóki wszystko, co martwe, nie ożyje, dopóki nie powstanie nowy świat.
To właśnie mówi Biblia. Jest to również w Biblii dla nas. Zostaliśmy w to ochrzczeni. O, gdybyśmy odważyli się w wierze przyjąć to, co oferuje nam łaska!
Czy muszę wam mówić, że to jest to, czego wszyscy potrzebujemy? Żyjemy w starym, chorym świecie, którego dusza woła z najgłębszej niedoli: Uzdrów mnie, Panie, a będę uzdrowiony! We wszystkich ludziach, bez względu na to, kim, gdzie, czym i jak chcą być, istnieje tęsknota za dokładnie tym, co jest napisane w Biblii. Wiecie o tym równie dobrze jak ja.
A teraz posłuchajcie: „Był pewien człowiek, który przygotował wielką wieczerzę i zaprosił na nią wielu, a w godzinie uczty wysłał swego sługę, aby powiedział zaproszonym: ‘Chodźcie, bo wszystko jest gotowe!’”
Wykład wygłoszony 6 lutego 1917 roku w kościele w Leutwil.
Źródło: Karl Barth, Das Wort Gottes und die Theologie. Gesammelte Vorträge, München: Chr. Kaiser 1929, S. 18-32. Vgl. Karl Barth, Vorträge und kleinere Arbeiten 1914–1921 (Karl Barth-Gesamtausgabe, III/48), in Verbindung m. F.-W. Marquardt (†) hrsg. v. H.-A. Drewes, Zürich: Theologischer Verlag Zürich 2012, S. 317-343.
Tekst „Die neue Welt in der Bibel” ukazał się w 1928 roku po angielsku pod tytułem „The Strange New World within the Bible”.
